Umowa o zrzeczenie się zachowku – jak wyłączyć lub ograniczyć roszczenie?

Umowa o zrzeczenie się zachowku – na czym polega?

Podstawę prawną stanowi art. 1048 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca ustawowy może zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, a przepisy pozwalają obecnie wprost ograniczyć taką umowę tylko do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo w części.

To istotne rozróżnienie. Jeżeli strony chcą jedynie zabezpieczyć przyszły podział majątku przed roszczeniem o zachowek, nie muszą automatycznie wyłączać danej osoby z dziedziczenia ustawowego. Można pozostawić jej możliwość dziedziczenia, a ograniczyć tylko ochronę wynikającą z przepisów o zachowku.

Umowa jest jednym z instrumentów planowania sukcesji. Jeżeli celem jest szersze ułożenie spraw majątkowych, warto zestawić ją z innymi sposobami pozwalającymi uniknąć zachowku skutecznie i legalnie. Nie każde rozwiązanie wywołuje bowiem takie same skutki dla spadkobierców i osób obdarowanych.

Kto może zawrzeć umowę i dlaczego potrzebny jest akt notarialny?

Stronami umowy są przyszły spadkodawca oraz jego spadkobierca ustawowy. Nie wystarczy jednostronne oświadczenie osoby, która w przyszłości mogłaby domagać się zachowku. Konieczne jest zgodne zawarcie umowy przez obie strony.

Art. 1048 Kodeksu cywilnego wymaga formy aktu notarialnego. Zwykła pisemna umowa rodzinna, oświadczenie podpisane w domu, e-mail czy ustne zapewnienie, że ktoś nie będzie żądał zachowku, nie zastępują umowy przewidzianej przez Kodeks cywilny.

Akt notarialny powinien przede wszystkim jednoznacznie określać, czy strony wybierają:

• pełne zrzeczenie się dziedziczenia,
• zrzeczenie się wyłącznie prawa do zachowku w całości,
• zrzeczenie się jedynie części prawa do zachowku.

Ma to znaczenie także przy wcześniejszych rozporządzeniach majątkiem. Jeżeli plan sukcesyjny obejmuje przekazanie majątku między małżonkami, osobno trzeba przeanalizować konsekwencje, jakie może wywołać darowizna dla małżonka a zachowek.

Czy można zrzec się całego zachowku albo tylko jego części?

Tak. Art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego wprost pozwala ograniczyć zrzeczenie się dziedziczenia do samego prawa do zachowku – w całości albo w części. Dzięki temu strony nie są skazane na rozwiązanie typu „wszystko albo nic”.

Jeżeli zrzeczenie obejmuje tylko część prawa do zachowku, akt powinien możliwie dokładnie określać zakres ograniczenia. Ma to zapobiegać sporowi po śmierci przyszłego spadkodawcy o to, jakiej części roszczenia rzeczywiście dotyczyło porozumienie.

Nie należy przy tym mylić zrzeczenia się zachowku ze zwykłym oświadczeniem, że uprawniony po śmierci spadkodawcy nie będzie dochodził pieniędzy. Umowa z art. 1048 Kodeksu cywilnego jest zawierana jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy i służy ułożeniu przyszłych skutków spadkowych.

Zrzeczenie może być związane z wcześniejszym rozliczeniem rodzinnym, ale przepisy nie wymagają, aby każdej takiej umowie towarzyszyła konkretna zapłata. Jeżeli strony uzgadniają świadczenie w zamian za zrzeczenie, jego charakter oraz wpływ na cały plan spadkowy powinny zostać ocenione oddzielnie. Jednym z możliwych modeli rodzinnego rozliczenia jest również spłata za życia zamiast spadku.

Skutki dla dzieci zrzekającego się i możliwość uchylenia umowy

Przy pełnym zrzeczeniu się dziedziczenia art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że zrzeczenie obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Zrzekający się i objęci takim zrzeczeniem zstępni są następnie traktowani przy dziedziczeniu tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku.

Nie wolno jednak mechanicznie utożsamiać tych skutków z umową ograniczoną wyłącznie do zachowku. Taka umowa nie ma sama w sobie wyłączać zrzekającego się z dziedziczenia. Dlatego przy zrzeczeniu się samego zachowku szczególnie ważne jest dokładne określenie w akcie, kogo oraz jakiego prawa dotyczy umowa i jaki ma być jej skutek wobec zstępnych.

Jest to ważne zwłaszcza w rodzinach wielopokoleniowych. Sam fakt, że dana osoba rezygnuje ze swojego prawa, nie powinien być podstawą do pochopnego wniosku, że w identycznym zakresie sytuacja prawna wszystkich jej dzieci i wnuków jest już przesądzona bez analizy treści aktu.

Jeżeli w planie sukcesji występują wnuki, odrębnej oceny może wymagać również dziedziczenie po dziadkach a zachowek.

Umowę można później uchylić, ale nie następuje to przez jednostronne „odwołanie” oświadczenia. Zgodnie z art. 1050 Kodeksu cywilnego potrzebna jest kolejna umowa pomiędzy osobą, która się zrzekła, a przyszłym spadkodawcą. Ona również musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Jakie dokumenty i informacje przygotować przed wizytą u notariusza?

Zakres wymaganych dokumentów najlepiej wcześniej potwierdzić w wybranej kancelarii notarialnej. Notariusz musi ustalić tożsamość stron i przygotować akt odpowiadający ich rzeczywistemu zamiarowi.

Przydatne mogą być przede wszystkim:

• dokumenty tożsamości stron oraz dane potrzebne do aktu,
• dokumenty pozwalające ustalić relację rodzinną, jeżeli notariusz ich zażąda,
• informacja o tym, czy chodzi o całkowite zrzeczenie się dziedziczenia, cały zachowek czy tylko jego część,
• informacje o dzieciach i dalszych zstępnych osoby zrzekającej się,
• informacje o ważniejszych darowiznach, testamentach i innych elementach istniejącego planu sukcesji,
• dokumenty dotyczące świadczenia przekazywanego zrzekającemu się, jeżeli takie rozliczenie ma towarzyszyć umowie.

Szczegółowy spis całego majątku przyszłego spadkodawcy nie jest w każdym przypadku warunkiem ważności umowy, ale wiedza o strukturze majątku i wcześniejszych przysporzeniach może mieć duże znaczenie przy ocenie, czy proponowany zakres zrzeczenia rzeczywiście odpowiada interesom stron.

Procedura krok po kroku

Co zrobić przed wizytą u notariusza?

Najpierw trzeba ustalić rzeczywisty cel. Jeżeli przyszły spadkodawca chce jedynie zabezpieczyć określone rozrządzenie przed późniejszym roszczeniem pieniężnym, pełne zrzeczenie się dziedziczenia może być rozwiązaniem szerszym, niż potrzeba. W takim przypadku należy rozważyć ograniczenie umowy do zachowku.

Następnie trzeba ustalić zakres zrzeczenia, sytuację zstępnych oraz ewentualne rozliczenie otrzymywane przez osobę zrzekającą się.

Notariusz, a nie sąd lub urząd

Do zawarcia umowy nie jest potrzebne postępowanie sądowe ani decyzja urzędu. Strony udają się do notariusza i zawierają umowę w formie aktu notarialnego.

Jeżeli strony nie są zgodne, nie ma procedury, w której sąd mógłby nakazać potencjalnemu spadkobiercy podpisanie takiej umowy. Zrzeczenie jest rozwiązaniem opartym na zgodnym porozumieniu przyszłego spadkodawcy i spadkobiercy ustawowego.

Co zrobić po podpisaniu aktu?

Strony powinny zachować wypisy aktu oraz uwzględnić umowę w dalszym planowaniu sukcesji. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy później sporządzany jest testament, dokonywane są kolejne darowizny albo zmienia się sytuacja rodzinna.

Jeżeli strony postanowią zmienić wcześniejsze ustalenia, nie powinny poprzestawać na prywatnym porozumieniu. Uchylenie zrzeczenia wymaga umowy w formie aktu notarialnego.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Przepisy nie ustanawiają terminu liczonego np. od dokonania darowizny czy sporządzenia testamentu, w którym trzeba zawrzeć umowę o zrzeczenie się zachowku. Jej konstrukcja zakłada jednak porozumienie z przyszłym spadkodawcą, a więc musi zostać zawarta za jego życia. Po otwarciu spadku nie można już zawrzeć z nim umowy na podstawie art. 1048 Kodeksu cywilnego.

Rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej nie wskazuje odrębnej stawki dla umowy o zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku. Do czynności niewymienionej w poprzedzających przepisach rozporządzenia § 16 przewiduje maksymalną stawkę 200 zł. Do kosztu mogą dojść należności za wypisy aktu, a ostateczny koszt konkretnej czynności warto potwierdzić w kancelarii, zwłaszcza gdy jeden akt obejmuje także inne uzgodnienia.

Największym ryzykiem nie jest jednak sama wysokość opłaty, lecz zbyt szerokie albo nieprecyzyjne określenie skutków umowy. Przed podpisaniem aktu należy w szczególności sprawdzić:

• czy zrzeczenie dotyczy tylko zachowku, czy całego dziedziczenia,
• czy obejmuje cały zachowek, czy tylko część prawa,
• jak sformułowano skutki dotyczące zstępnych,
• czy świadczenie otrzymywane przez zrzekającego się jest powiązane z umową i jak je udokumentowano,
• czy umowa pozostaje spójna z testamentem, darowiznami i innymi elementami planu sukcesji.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

Czy można podpisać zwykłe oświadczenie, że nie będę żądać zachowku?

Takie prywatne oświadczenie nie zastępuje umowy wymaganej przez art. 1048 Kodeksu cywilnego. Jeżeli strony chcą wywołać skutki właściwe dla umownego zrzeczenia się przyszłego prawa do zachowku, potrzebny jest akt notarialny zawarty z przyszłym spadkodawcą.

Czy zrzeczenie się zachowku oznacza, że nie dostanę nic ze spadku?

Nie musi tak być. Umowa może zostać ograniczona wyłącznie do prawa do zachowku. Wtedy nie jest to równoznaczne z pełnym zrzeczeniem się dziedziczenia. O tym, czy dana osoba faktycznie odziedziczy majątek, decydują później właściwe zasady dziedziczenia ustawowego albo testamentowego.

Czy można zrzec się tylko połowy albo innej części zachowku?

Tak. Art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala na zrzeczenie się prawa do zachowku także w części. Zakres ograniczenia powinien być jednak określony w akcie w sposób pozwalający ustalić jego skutki po otwarciu spadku.

Czy przyszły spadkodawca może sam pozbawić kogoś zachowku taką umową?

Nie. Umowa wymaga zgody obu stron. To odróżnia ją m.in. od wydziedziczenia w testamencie, które jest jednostronnym rozrządzeniem spadkodawcy i wymaga spełnienia odrębnych przesłanek ustawowych.

Czy po śmierci spadkodawcy można zawrzeć tę samą umowę z pozostałymi spadkobiercami?

Nie jest to już umowa z art. 1048 Kodeksu cywilnego, ponieważ przyszły spadkodawca nie żyje. Po otwarciu spadku mogą występować inne czynności dotyczące istniejących już praw i roszczeń, ale wymagają one odrębnej podstawy i oceny.

Czy umowę można jednostronnie wypowiedzieć?

Nie na zasadach zwykłego wypowiedzenia. Art. 1050 Kodeksu cywilnego przewiduje uchylenie zrzeczenia przez umowę pomiędzy zrzekającym się a przyszłym spadkodawcą, zawartą w formie aktu notarialnego.

Źródła

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1047–1050, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 17 marca 2017 r., III CZP 110/16 – dotycząca dopuszczalności umowy zrzeczenia się prawa do zachowku; rozwiązanie to zostało następnie wyraźnie uregulowane w art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, tekst jednolity: Dz.U. z 2024 r. poz. 1566, w szczególności § 12 i § 16.