Prawa autorskie po śmierci twórcy – kto dziedziczy prawa i tantiemy?

Śmierć autora nie powoduje wygaśnięcia wszystkich praw do jego twórczości. W pierwszej kolejności trzeba rozdzielić trzy kwestie: autorskie prawa majątkowe do utworów, roszczenia o zapłatę wynagrodzeń i tantiem oraz autorskie prawa osobiste. Każda z tych kategorii ma inny reżim prawny.

Najważniejsze jest ustalenie, co rzeczywiście należało do zmarłego w chwili śmierci. Sam fakt, że ktoś stworzył książkę, muzykę, fotografię, projekt, scenariusz czy program komputerowy, nie przesądza jeszcze, że wszystkie autorskie prawa majątkowe nadal pozostawały przy nim. Mogły zostać wcześniej przeniesione na inną osobę albo ograniczone umową licencyjną.

Istota problemu – los autorskich praw majątkowych i tantiem

Zgodnie z art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych autorskie prawa majątkowe mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia. Oznacza to, że prawa, które należały do twórcy w chwili śmierci, co do zasady stają się składnikiem spadku. Spadkobierca wchodzi w sytuację prawną zmarłego w takim zakresie, w jakim dane prawo ma charakter majątkowy i jest dziedziczne.

Nie wolno jednak utożsamiać autorstwa z własnością wszystkich praw majątkowych. Jeżeli twórca wcześniej zawarł skuteczną umowę przenoszącą autorskie prawa majątkowe na wydawcę, producenta, pracodawcę lub inny podmiot, prawa objęte takim przeniesieniem nie należą już do jego spadku. Spadkobiercy mogą natomiast odziedziczyć inne prawa wynikające z umowy, na przykład wymagalną wierzytelność o zapłatę wynagrodzenia, jeżeli istniała w chwili śmierci.

Tantiemy trzeba analizować według ich źródła. Kwoty już naliczone i niewypłacone twórcy mogą być wierzytelnością wchodzącą do spadku. Wynagrodzenia powstające po śmierci z dalszej eksploatacji utworów przypadają podmiotom uprawnionym do danych praw majątkowych lub do konkretnego prawa do wynagrodzenia. Nie każde świadczenie nazywane potocznie tantiemą ma identyczną podstawę prawną, dlatego należy sprawdzić umowę, regulamin repartycji organizacji zbiorowego zarządzania i przepisy właściwe dla danego rodzaju wynagrodzenia.

W spadku coraz częściej występują jednocześnie prawa autorskie oraz konta internetowe i dobra cyfrowe. Są to jednak odrębne zagadnienia. Szersze zestawienie tego, co wchodzi do spadku a co przechodzi poza nim, warto traktować jako punkt wyjścia do kwalifikacji całego majątku zmarłego.

Czas ochrony i krąg spadkobierców

Podstawowa reguła z art. 36 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje, że autorskie prawa majątkowe gasną po 70 latach. W typowej sytuacji termin biegnie od śmierci twórcy, a przy utworze współautorskim – od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych. Ustawa przewiduje też odrębne reguły między innymi dla utworów anonimowych, utworów audiowizualnych oraz określonych utworów słowno-muzycznych.

Na podstawie art. 39 ustawy termin liczy się w latach pełnych następujących po roku, w którym nastąpiło zdarzenie rozpoczynające bieg ochrony. Jeżeli więc autor zmarł w 2020 r. i zastosowanie ma podstawowa reguła, 70 pełnych lat liczy się od 2021 r., a prawa wygasają z końcem 2090 r. Od 1 stycznia 2091 r. utwór może co do zasady wejść do domeny publicznej w zakresie autorskich praw majątkowych, przy zachowaniu ochrony autorskich praw osobistych.

To, kto dziedziczy autorskie prawa majątkowe, ustala się według ogólnych reguł prawa spadkowego: na podstawie testamentu albo ustawy. Kodeks cywilny stanowi, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Postanowienie sądu lub akt poświadczenia dziedziczenia nie tworzą prawa dopiero w dacie ich wydania, lecz służą jego urzędowemu wykazaniu.

Jeżeli prawa przypadają kilku spadkobiercom, do czasu działu spadku pozostają objęte wspólnością majątku spadkowego. Nie należy zakładać, że jeden spadkobierca może samodzielnie przenieść na osobę trzecią całość odziedziczonych praw albo zatrzymać wszystkie wpływy z eksploatacji. Jeżeli rodzina chce, aby prawami zarządzała jedna osoba, trzeba odpowiednio uregulować umocowanie albo podział praw.

Jeżeli twórczość była związana z prowadzonym biznesem, odrębnym zagadnieniem może być jednoosobowa działalność gospodarcza po śmierci. Nie należy automatycznie utożsamiać praw autorskich z przedsiębiorstwem: trzeba osobno ustalić, kto był podmiotem praw i jakie umowy zawarto.

Umowy licencyjne i organizacje zbiorowego zarządzania

Przed przyjęciem, że spadkobiercy mogą swobodnie dysponować utworem, trzeba odtworzyć historię umów. Najważniejsze są umowy przenoszące autorskie prawa majątkowe, licencje, umowy wydawnicze, producenckie, fonograficzne, agencyjne oraz umowy o zbiorowe zarządzanie.

• Umowa przenosząca prawa: jeżeli skutecznie przeniosła określone autorskie prawa majątkowe na inny podmiot, spadkobiercy nie dziedziczą tych praw tylko dlatego, że zmarły był twórcą. Trzeba sprawdzić pola eksploatacji i zakres przeniesienia.
• Licencja: nie przenosi własności autorskich praw majątkowych, ale może ograniczać sposób ich wykonywania przez spadkobierców. Śmierć twórcy sama w sobie nie oznacza, że można pominąć ważną umowę licencyjną. Należy sprawdzić okres licencji, terytorium, pola eksploatacji, wyłączność, zasady wypowiedzenia i rozliczeń.
• Umowa o wynagrodzenie: trzeba ustalić, czy w chwili śmierci istniała już wymagalna wierzytelność, czy wynagrodzenie ma powstawać w przyszłości i od czego zależy jego wysokość.
• Organizacja zbiorowego zarządzania: może pobierać, dzielić i wypłacać przychody z praw. Po śmierci twórcy spadkobiercy powinni ustalić, która organizacja zarządzała jego repertuarem i na jakiej podstawie.

Ustawa o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi przewiduje umowy o zbiorowe zarządzanie określające utwory lub ich rodzaje, pola eksploatacji i terytoria. W praktyce organizacja musi wiedzieć, kto po śmierci twórcy jest uprawniony do dalszych rozliczeń. Przykładowo ZAiKS informuje spadkobierców o potrzebie przedstawienia aktu poświadczenia dziedziczenia albo prawomocnego orzeczenia sądu oraz dokumentów wymaganych do uregulowania relacji ze spadkobiercą.

Warto wystąpić do organizacji nie tylko o zmianę danych uprawnionego, ale również o informację o niewypłaconych kwotach, repertuarze zmarłego, zgłoszonych utworach i zasadach dalszej repartycji. Jeżeli spadkobierców jest kilku, organizacja może wymagać dokumentów pozwalających ustalić udziały albo osobę umocowaną do określonych czynności.

Prawa osobiste oraz zarządzanie utworami

Autorskie prawa osobiste mają inny charakter niż prawa majątkowe. Zgodnie z art. 16 ustawy chronią one nieograniczoną w czasie i niezbywalną więź twórcy z utworem, w szczególności autorstwo, oznaczenie utworu nazwiskiem lub pseudonimem, nienaruszalność treści i formy, decyzję o pierwszym publicznym udostępnieniu oraz nadzór nad sposobem korzystania z utworu.

Praw osobistych nie dziedziczy się jako składnika majątku. Po śmierci twórcy ustawa wskazuje jednak osoby uprawnione do ich wykonywania i ochrony, jeżeli twórca nie wyraził innej woli. W pierwszej kolejności jest to małżonek, a w jego braku kolejno: zstępni, rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa. Z powództwem o ochronę może także wystąpić właściwe stowarzyszenie twórców lub organizacja zbiorowego zarządzania, która zarządzała prawami zmarłego.

W praktyce oznacza to, że osoba wykonująca pośmiertnie autorskie prawa osobiste nie musi być tą samą osobą, która odziedziczyła autorskie prawa majątkowe. Jeżeli pojawia się spór o publikację nieznanego wcześniej utworu, zmianę jego formy, oznaczenie autorstwa albo sposób wykorzystania, trzeba ocenić oba porządki prawne równolegle.

Dokumenty i dowody, które trzeba przygotować

Najwięcej problemów powstaje wtedy, gdy rodzina zna twórczość zmarłego, ale nie ma dokumentacji prawnej. Dlatego jeszcze przed kontaktem z kontrahentami warto stworzyć możliwie pełny spis utworów, umów i źródeł wynagrodzeń.

Jeżeli część umów zaginęła, warto zwrócić się do wydawców, producentów, agencji i organizacji zbiorowego zarządzania o kopie dokumentów lub informacje o podstawie rozliczeń. Nie należy podpisywać oświadczenia, że spadkobierca ma pełnię praw do wszystkich utworów, jeżeli nie zostało to wcześniej zweryfikowane.

Procedura krok po kroku

Działania przed sprawą

1. Ustal tytuł dziedziczenia. Sprawdź testament i krąg osób, które mogą dziedziczyć z ustawy.
2. Pilnuj terminu na przyjęcie lub odrzucenie spadku. Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego oświadczenie można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
3. Zrób inwentaryzację praw. Oddziel autorskie prawa majątkowe od wierzytelności o wynagrodzenie, własności egzemplarzy utworów, kont internetowych i innych składników.
4. Sprawdź umowy. Szczególnie ważne są postanowienia o przeniesieniu praw, polach eksploatacji, licencjach wyłącznych, czasie trwania, terytorium i wynagrodzeniu.
5. Zabezpiecz dowody. Zachowaj oryginały umów, korespondencję, raporty sprzedaży i rozliczenia organizacji zbiorowego zarządzania.

Sąd, notariusz lub urząd

Prawo do spadku można wykazać przede wszystkim na dwa sposoby: przez prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo przez zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza. Notarialna droga jest zwykle dogodna, gdy stan faktyczny jest jasny, osoby zainteresowane mogą uczestniczyć w czynności i nie ma sporu wymagającego rozstrzygnięcia przez sąd.

W sprawie sądowej właściwy jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Nie istnieje urząd administracji, który po śmierci twórcy „przepisuje” autorskie prawa majątkowe. Dokument sądu lub notariusza służy następnie do wykazania następstwa prawnego wobec organizacji zbiorowego zarządzania, wydawcy, producenta lub licencjobiorcy. Kwestie podatkowe związane z nabyciem praw w spadku mogą wymagać odrębnych czynności wobec urzędu skarbowego, ale nie zastępują one potwierdzenia dziedziczenia i nie są przedmiotem tego poradnika.

Czynności po rozstrzygnięciu

1. przekaż dokument potwierdzający dziedziczenie organizacji zbiorowego zarządzania i podmiotom wypłacającym wynagrodzenie;
2. zażądaj informacji o niewypłaconych należnościach oraz o sposobie dalszego rozliczania utworów;
3. jeżeli prawa są objęte ważnymi licencjami, poinformuj licencjobiorców o zmianie osoby uprawnionej do odbioru oświadczeń i rozliczeń;
4. przy kilku spadkobiercach ureguluj sposób reprezentacji, a jeżeli ma to być potrzebne długoterminowo – rozważ dział spadku obejmujący prawa autorskie;
5. sprawdź, czy wszystkie utwory zostały prawidłowo zidentyfikowane i zgłoszone do odpowiedniej organizacji lub kontrahenta;
6. ustal, czy istnieją zaległe roszczenia o wynagrodzenie i kiedy stały się wymagalne.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Największym praktycznym ryzykiem jest błędne przyjęcie, że prawa autorskie „należą rodzinie”, bez zbadania wcześniejszych umów. Drugim częstym problemem jest pomieszanie praw do fizycznego egzemplarza dzieła z autorskimi prawami majątkowymi. Odziedziczenie obrazu, rękopisu, dysku z plikami czy negatywów nie oznacza automatycznie nabycia pełni praw do rozpowszechniania utworu.

Ryzyko powstaje także przy kilku spadkobiercach. Organizacja zbiorowego zarządzania lub kontrahent musi wiedzieć, komu i w jakiej części wypłacać należności. Jeżeli spadkobiercy planują dział spadku, warto wyraźnie objąć nim autorskie prawa majątkowe i zgromadzone wynagrodzenia, aby nie pozostawić części praw poza uzgodnionym podziałem.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

• Błąd: „Jestem dzieckiem autora, więc mam pełne prawa do wszystkich jego utworów”. Pokrewieństwo nie wystarcza. Trzeba ustalić testament, cały krąg spadkobierców, udziały oraz wcześniejsze umowy dotyczące praw.
• Błąd: „Postanowienie spadkowe wystarczy, aby znać zakres praw”. Dokument potwierdza status spadkobiercy, ale zazwyczaj nie rozstrzyga, jakie konkretnie prawa autorskie należały do zmarłego. To wymaga analizy umów i historii eksploatacji utworów.
• Błąd: „Wszystkie tantiemy są takie same”. Wynagrodzenie może wynikać z licencji, umowy wydawniczej, przepisu ustawy lub zbiorowego zarządzania. Od podstawy zależy sposób rozliczenia i przedawnienie.
• Błąd: „Po śmierci autora licencja przestaje działać”. Nie można przyjąć takiego założenia bez analizy umowy. Spadkobiercy mogą odziedziczyć prawa już obciążone skuteczną licencją.
• Błąd: „Prawa osobiste przechodzą na spadkobierców tak jak majątkowe”. Autorskie prawa osobiste są niezbywalne i nieograniczone w czasie. Po śmierci twórcy ustawa określa osoby uprawnione do ich wykonywania i ochrony.
• Błąd: „Można poczekać z rozliczeniami, bo prawo autorskie trwa 70 lat”. Okres ochrony prawa do utworu nie jest tym samym co termin przedawnienia konkretnego roszczenia o zapłatę.

FAQ

Czy autorskie prawa majątkowe zawsze wchodzą do spadku?

Nie. Wchodzą do spadku tylko w takim zakresie, w jakim należały do zmarłego i mają charakter dziedziczny. Jeżeli twórca wcześniej skutecznie przeniósł określone prawa na inny podmiot, spadkobiercy ich nie odziedziczą.

Kto otrzymuje tantiemy po śmierci autora?

Zależy to od podstawy wypłaty. Niewypłacone wierzytelności mogą wejść do spadku, a przyszłe wynagrodzenia z eksploatacji utworów przypadają osobom uprawnionym do danych praw lub ustawowego prawa do wynagrodzenia. Trzeba sprawdzić umowę i zasady właściwej organizacji zbiorowego zarządzania.

Czy 70 lat liczy się od dokładnej daty śmierci twórcy?

Nie. Art. 39 prawa autorskiego nakazuje liczyć czas ochrony w pełnych latach następujących po roku, w którym nastąpiło zdarzenie rozpoczynające bieg terminu. Przy śmierci w 2020 r. i zastosowaniu podstawowej reguły ochrona trwa do końca 2090 r.

Czy autorskie prawa osobiste przechodzą na spadkobierców?

Nie jako prawa majątkowe. Są niezbywalne i nieograniczone w czasie. Po śmierci twórcy mogą być wykonywane i chronione przez osoby wskazane w art. 78 ustawy, jeżeli twórca nie postanowił inaczej.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia wystarczy do wypłaty pieniędzy przez organizację zbiorowego zarządzania?

Jest podstawowym dokumentem potwierdzającym następstwo prawne, ale organizacja może wymagać dodatkowych formularzy, danych do wypłaty, pełnomocnictw lub dokumentów dotyczących udziałów. Przykładowo ZAiKS publikuje odrębną procedurę i formularze dla spadkobierców.

Co zrobić, gdy spadkobierców praw autorskich jest kilku?

Najpierw trzeba ustalić ich udziały w spadku. Następnie należy określić sposób wykonywania praw i odbierania wynagrodzeń. Jeżeli prawa mają docelowo przypaść jednej osobie, można to uregulować w ramach działu spadku lub odpowiednich rozliczeń, zależnie od sytuacji.

Czy spadkobierca może wypowiedzieć licencję zawartą przez zmarłego?

Nie automatycznie. Trzeba zbadać treść konkretnej umowy, czas jej obowiązywania, przesłanki wypowiedzenia i charakter licencji. Sam zgon twórcy nie daje podstawy do pominięcia skutecznej umowy.

Czy posiadanie oryginału obrazu lub rękopisu oznacza posiadanie praw autorskich?

Nie. Własność egzemplarza utworu i autorskie prawa majątkowe to dwa różne prawa. Nabycie rzeczy nie oznacza automatycznego nabycia prawa do jej reprodukowania, publikowania lub udostępniania online.

Podsumowanie

Po śmierci twórcy najpierw trzeba ustalić, jakie autorskie prawa majątkowe rzeczywiście należały do niego w chwili śmierci, a dopiero potem określić, kto może nimi dysponować i odbierać wynagrodzenia. Kluczowe jest zestawienie dokumentu potwierdzającego dziedziczenie z umowami licencyjnymi, umowami przenoszącymi prawa oraz rozliczeniami organizacji zbiorowego zarządzania.

Nie należy odkładać sprawy tylko dlatego, że ochrona praw autorskich może trwać jeszcze wiele lat. Roszczenia o konkretne płatności mają własne terminy przedawnienia, a nieuporządkowany zakres praw może blokować wypłaty, nowe licencje lub publikację utworów. Przy niejasnych umowach, wielu spadkobiercach albo sporze o zakres praw najlepiej przeanalizować dokumenty przed podjęciem czynności wobec wydawcy, producenta lub organizacji zbiorowego zarządzania.

Źródła

• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 24, w szczególności art. 16–18, art. 36, art. 39, art. 41–47 i art. 78.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 118, art. 922, art. 924–925, art. 1015 i art. 1025–1027.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności art. 628.
• Ustawa z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi, tekst jednolity: Dz.U. z 2024 r. poz. 1665, w szczególności art. 29–39.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 614, w szczególności art. 95a i nast.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228, w szczególności art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, tekst jednolity: Dz.U. z 2024 r. poz. 1566, w szczególności § 10a.
• Stowarzyszenie Autorów ZAiKS, „Informacja dla spadkobierców” – aktualna procedura dokumentowania praw i współpracy spadkobierców z organizacją.