Zapewnienie spadkowe – kto je składa i jakie ma znaczenie?

Istota problemu – czym jest zapewnienie spadkowe?

Zapewnienie spadkowe pojawia się w sądowym postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Jego podstawę stanowi art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem za dowód, że nie ma innych spadkobierców, może zostać przyjęte zapewnienie złożone przez zgłaszającego się spadkobiercę.

Nie jest to więc zwykła formalność ani oświadczenie, którym uczestnicy samodzielnie ustalają, komu przypadł spadek. O tym rozstrzyga sąd. Zapewnienie ma węższe zadanie: pomaga sądowi ustalić, czy oprócz osób już występujących w sprawie istnieje ktoś, kto mógłby wyłączyć je od dziedziczenia albo dziedziczyć razem z nimi, oraz czy zmarły pozostawił testament.

Sąd nie jest związany samym zapewnieniem. W postępowaniu spadkowym wykonuje również własne obowiązki dowodowe, w szczególności bada istnienie testamentu i ustala spadkobierców w zakresie określonym przez aktualne przepisy. Zapewnienie jest jednym z dowodów, a nie orzeczeniem ani gwarancją określonego wyniku sprawy.

Jeżeli chcesz poznać całą drogę sądowego potwierdzenia praw do spadku, od złożenia wniosku do prawomocnego postanowienia, zobacz poradnik o stwierdzeniu nabycia spadku.

Treść oświadczenia – o co pyta sąd?

Zakres zapewnienia wynika bezpośrednio z art. 671 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Spadkobierca powinien powiedzieć wszystko, co jest mu wiadome o dwóch grupach okoliczności.

Po pierwsze, chodzi o istnienie lub nieistnienie osób, które mogłyby wyłączać znanych spadkobierców od dziedziczenia albo dziedziczyć razem z nimi. W zależności od sytuacji rodzinnej pytania mogą dotyczyć między innymi małżonka, dzieci i dalszych zstępnych, rodziców, rodzeństwa lub osób pozostających ze spadkodawcą w stosunku przysposobienia. Nie chodzi jednak o to, aby osoba składająca zapewnienie samodzielnie przeprowadzała pełną analizę kolejności dziedziczenia. Powinna przekazać sądowi prawdziwe informacje o rodzinie i wyraźnie zaznaczyć, czego nie wie.

Znaczenie mogą mieć również dzieci z wcześniejszych związków. Szczegółowe zasady dotyczące takiej sytuacji omawia odrębny materiał o dziedziczeniu przez dziecko z pierwszego małżeństwa.

Po drugie, zapewnienie obejmuje testamenty spadkodawcy. Należy poinformować sąd nie tylko o testamencie, który uczestnik uważa za ważny, ale o każdym znanym dokumencie lub okoliczności mogącej wskazywać na sporządzenie testamentu. Ocena jego ważności i znaczenia należy do sądu.

Nie należy zgadywać. Jeżeli spadkobierca nie utrzymywał kontaktów ze zmarłym, nie zna części rodziny albo nie wie, czy zmarły miał potomstwo z innego związku, powinien to powiedzieć. Przedstawienie niepewnej informacji jako pewnego faktu może być znacznie poważniejszym problemem niż przyznanie, że określona okoliczność nie jest znana.

Brak dostatecznych informacji może spowodować konieczność przeprowadzenia innych dowodów. Jeżeli w dalszym ciągu nie uda się dostatecznie ustalić kręgu osób mogących dziedziczyć, zastosowanie może znaleźć wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

Odpowiedzialność za fałszywe dane w zapewnieniu spadkowym

Zapewnienie ma znacznie większą wagę niż zwykłe wyjaśnienie składane w rozmowie z sądem. Art. 671 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że pod względem skutków karnych jest ono równoznaczne ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem. Sędzia powinien o tym uprzedzić osobę składającą zapewnienie.

Świadome zeznanie nieprawdy albo zatajenie prawdy może prowadzić do odpowiedzialności na podstawie art. 233 Kodeksu karnego. W podstawowym typie czyn polegający na zeznaniu nieprawdy lub zatajeniu prawdy w zeznaniu mającym służyć za dowód jest zagrożony karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Odpowiedzialność karna zawsze wymaga jednak oceny wszystkich okoliczności konkretnego zachowania.

Ryzyko dotyczy zwłaszcza celowego pomijania znanego dziecka spadkodawcy, zatajenia informacji o testamencie albo podania nieprawdziwych danych mających doprowadzić do pominięcia innej osoby w postanowieniu spadkowym. Jeżeli natomiast składający rzeczywiście czegoś nie wie, powinien wprost wskazać brak wiedzy zamiast przedstawiać przypuszczenie jako fakt.

Kiedy potrzebne są dodatkowe dowody?

Sąd może uznać zapewnienie za wystarczające, ale nie ma takiego obowiązku. Znaczenie ma jego treść, stopień wiedzy osoby składającej oświadczenie, spójność informacji z dokumentami oraz ewentualne sprzeczności między uczestnikami.

Dodatkowe dowody mogą być potrzebne przykładowo wtedy, gdy:

• uczestnicy podają różne informacje o rodzinie spadkodawcy,
• nie wiadomo, czy spadkodawca miał inne dzieci lub pozostawał wcześniej w małżeństwie,
• brakuje danych dotyczących części krewnych,
• pojawia się informacja o testamencie, którego nie przedstawiono sądowi,
• dokumenty stanu cywilnego nie pozwalają potwierdzić wszystkich okoliczności potrzebnych do rozstrzygnięcia,
• osoba składająca zapewnienie miała ograniczony kontakt ze spadkodawcą i jego rodziną.

Zapewnienie nie służy do zastępowania dokumentów urzędowych potwierdzających zdarzenia stanu cywilnego. Jego podstawową funkcją jest wykazanie braku innych spadkobierców. Pokrewieństwo, małżeństwo, zgon czy inne okoliczności, dla których właściwym dowodem są akty stanu cywilnego, powinny być wykazywane odpowiednimi dokumentami.

Aktualne przepisy przewidują, że gdy zapewnienie nie zostało złożone albo zapewnienie i inne dowody są niewystarczające, w szczególności gdy nie udało się ustalić spadkobierców wskazanych w art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego, postanowienie może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie. Obecnie termin na zgłoszenie i udowodnienie nabycia spadku wskazywany w takim ogłoszeniu wynosi trzy miesiące.

Dokumenty i dowody, które trzeba przygotować

Samo przygotowanie zapewnienia zaczyna się zwykle od uporządkowania dokumentów i informacji o rodzinie spadkodawcy. Zakres potrzebnych materiałów zależy od konkretnego przypadku, jednak najczęściej należy przygotować:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy, jeżeli jest wymagany do wszczęcia i prowadzenia sprawy,
• odpisy aktów stanu cywilnego potrzebne do wykazania pokrewieństwa lub małżeństwa,
• oryginał testamentu, jeżeli spadkodawca go pozostawił i dokument nie został wcześniej złożony,
• informacje o osobach mogących dziedziczyć, w tym ich dane i adresy, o ile są znane,
• dokumenty dotyczące wcześniejszych oświadczeń o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, jeżeli takie oświadczenia były składane,
• dokumenty lub informacje wyjaśniające nietypową sytuację rodzinną, jeżeli mogą mieć znaczenie dla ustalenia spadkobierców.

Przed rozprawą dobrze jest również odtworzyć podstawowe relacje rodzinne: małżeństwa spadkodawcy, jego dzieci, potomków zmarłych dzieci oraz inne osoby mogące mieć znaczenie dla porządku dziedziczenia. Nie chodzi o samodzielne rozstrzygnięcie sprawy prawnej, lecz o uniknięcie sytuacji, w której ważna osoba zostanie pominięta tylko dlatego, że uczestnik nie przygotował się do pytań sądu.

Procedura krok po kroku

Działania przed sprawą

Postępowanie rozpoczyna się od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku złożonego przez osobę mającą w tym interes. Trzeba ustalić właściwy sąd spadku, zebrać podstawowe dokumenty i wskazać znane osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy.

Co do zasady sądem spadku jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwość może wynikać z miejsca położenia majątku spadkowego lub jego części. Gdy także tej podstawy brakuje, przepisy wskazują Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Na tym etapie trzeba również ustalić, czy istnieje testament. Jeżeli uczestnik wie, że testament znajduje się u konkretnej osoby, powinien poinformować o tym sąd.

Sąd, notariusz lub urząd – gdzie składa się zapewnienie?

Zapewnienie spadkowe w rozumieniu art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego jest instytucją postępowania sądowego. To sąd odbiera zapewnienie od zgłaszającego się spadkobiercy i uprzedza go o skutkach karnych.

Notariusz może natomiast sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia na zasadach określonych w Prawie o notariacie. W toku tej procedury sporządzany jest protokół dziedziczenia i odbierane są przewidziane ustawą oświadczenia. Nie należy jednak utożsamiać tej czynności z sądowym zapewnieniem spadkowym z art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego.

Urząd stanu cywilnego nie prowadzi postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i nie odbiera zapewnienia spadkowego. Dokumenty z urzędu stanu cywilnego mogą natomiast stanowić ważne dowody w postępowaniu.

Przebieg rozprawy i złożenie zapewnienia

Sąd spadku wydaje postanowienie po przeprowadzeniu rozprawy. Na rozprawę wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy testamentowi i ustawowi w zakresie określonym w art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego.

Podczas rozprawy sąd może odebrać zapewnienie od zgłaszającego się spadkobiercy. Przepisy nie nakazują automatycznie odbierania identycznego zapewnienia od każdej osoby uczestniczącej w sprawie. Jeżeli jedno zapewnienie wraz z dokumentami i pozostałymi dowodami pozwala sądowi na dokonanie potrzebnych ustaleń, może okazać się wystarczające. Gdy pojawiają się sprzeczności lub braki, sąd może pytać także inne osoby i prowadzić dalsze postępowanie dowodowe.

Pełnomocnik może reprezentować uczestnika w sprawie, ale nie dysponuje jego osobistą wiedzą o rodzinie i testamentach spadkodawcy. Nie należy więc zakładać, że samo stanowisko procesowe pełnomocnika zastąpi zapewnienie, które sąd chce odebrać od spadkobiercy.

Czynności po rozstrzygnięciu

Jeżeli materiał dowodowy jest wystarczający, sąd wydaje postanowienie określające, kto nabył spadek, z jakiego tytułu i w jakich udziałach. Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia można posługiwać się nim jako formalnym potwierdzeniem praw do spadku. Samo zapewnienie nie pełni tej funkcji.

Jeżeli po zakończeniu sprawy ujawnią się fakty wskazujące, że rzeczywisty krąg spadkobierców był inny, przepisy Kodeksu postępowania cywilnego przewidują odrębny tryb dotyczący zmiany stwierdzenia nabycia spadku. Celowe zatajenie istotnych informacji na etapie zapewnienia może więc wywołać zarówno skutki karne, jak i dalsze komplikacje w sprawie spadkowej.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Nie ma ogólnego krótkiego terminu, w którym bezwzględnie trzeba złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Nie oznacza to jednak, że czas nie ma znaczenia. Odrębne terminy mogą dotyczyć między innymi oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, podatków czy późniejszych rozliczeń między zainteresowanymi.

Istotna jest również zasada z art. 1026 Kodeksu cywilnego. Stwierdzenie nabycia spadku nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Nie oznacza to, że przez pierwszych sześć miesięcy w ogóle nie można wszcząć postępowania.

Opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. Dodatkowo wnioskodawca uiszcza 5 zł opłaty związanej z wpisem postanowienia do Rejestru Spadkowego. W konkretnej sprawie mogą pojawić się także inne wydatki, na przykład związane z uzyskaniem dokumentów, przeprowadzeniem określonych dowodów albo wymaganym ogłoszeniem.

Jeżeli konieczne będzie wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie, postępowanie wydłuży się co najmniej o czas wymagany przez ustawową procedurę. Ogłoszenie zawiera wezwanie do zgłoszenia i udowodnienia nabycia spadku w ciągu trzech miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu. Jest ono zamieszczane w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podawane publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy w sposób tam przyjęty.

Największym praktycznym ryzykiem przy zapewnieniu nie jest brak pamięci o drobnym szczególe, lecz ukrywanie informacji albo pochopne przedstawianie przypuszczeń jako pewnych faktów. Jeżeli sytuacja rodzinna jest skomplikowana, bezpieczniej powiedzieć sądowi, czego nie wiadomo, i wskazać źródło wątpliwości.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

Do najczęstszych błędów należy traktowanie zapewnienia jako formalności, nieuwzględnienie dzieci z wcześniejszych związków, przemilczenie niepewności dotyczących testamentu oraz założenie, że sąd sam odnajdzie każdą możliwą osobę z dalszej rodziny. Aktualne przepisy określają zakres osób badanych i wzywanych przez sąd, dlatego uczestnik powinien przekazać wszystkie znane mu istotne informacje.

Czy zapewnienie spadkowe musi złożyć każdy spadkobierca?

Nie. Art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego mówi o zapewnieniu złożonym przez zgłaszającego się spadkobiercę. Sąd może uznać zapewnienie jednej osoby za wystarczające, jeżeli w połączeniu z innymi dowodami daje ono podstawę do dokonania potrzebnych ustaleń. W bardziej skomplikowanej sprawie sąd może jednak potrzebować informacji od kilku osób.

Czy można wysłać zwykłe pisemne oświadczenie zamiast złożyć zapewnienie przed sądem?

Nie należy traktować zwykłego prywatnego pisma jako automatycznego odpowiednika zapewnienia z art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego. Zapewnienie ma szczególną moc dowodową i jest związane z uprzedzeniem przez sędziego o skutkach karnych. Jeżeli sąd wzywa uczestnika w celu jego odebrania, trzeba stosować się do treści wezwania i zarządzeń sądu.

Czy zapewnienie zastępuje akty urodzenia, małżeństwa lub zgonu?

Nie. Zapewnienie ma przede wszystkim pomóc wykazać, że nie ma innych spadkobierców. Nie zastępuje dokumentów urzędowych służących do wykazywania zdarzeń stanu cywilnego ani innych dowodów potrzebnych do ustalenia pozytywnych przesłanek dziedziczenia.

Co powiedzieć, jeżeli nie znam części rodziny spadkodawcy?

Należy powiedzieć dokładnie tyle, ile rzeczywiście wiadomo, oraz wskazać sądowi zakres niewiedzy. Nie powinno się zgadywać. Sąd oceni, czy można oprzeć rozstrzygnięcie na dostępnych dokumentach i innych dowodach, czy potrzebne są dalsze czynności, w tym ewentualne ogłoszenie.

Czy brak zapewnienia uniemożliwia stwierdzenie nabycia spadku?

Nie zamyka drogi do uzyskania postanowienia, ale może istotnie wpłynąć na przebieg sprawy. Jeżeli zapewnienie nie zostało złożone, a inne dowody nie wystarczają, sąd nie może po prostu pominąć problemu. W warunkach określonych w art. 672 Kodeksu postępowania cywilnego konieczne jest wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

Czy notariusz odbiera takie samo zapewnienie jak sąd?

Nie. Przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia składane są oświadczenia przewidziane w Prawie o notariacie i sporządzany jest protokół dziedziczenia. Sądowe zapewnienie spadkowe z art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego jest odrębną instytucją procesową.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628 oraz art. 669–676.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1025–1026.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 233.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności przepisy dotyczące poświadczenia dziedziczenia i Rejestru Spadkowego.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd.