Testament ojca z zapisem wszystkiego dla siostry a zachowek dla pozostałych
• Data: 2026-02-09 • Autor: Iryna Kowalczuk
Rodzice byli rozwiedzeni. Pół domu otrzymałam w darowiźnie od mamy. Tata ożenił się po raz drugi, zamieszkał w Niemczech. Niedawno zmarł, zostawiając testament, w którym wszystko, co posiadał, zapisał mojej siostrze, czyli swoją połowę domu oraz meble, samochód. Jest już postanowienie sądowe o nabyciu spadku przez siostrę. Nie mamy więcej rodzeństwa. Komu i w jakiej wysokości należy się zachowek: pierwszej żonie, drugiej żonie? Czy należy się również mnie?
Czy pominiętej w testamencie córce należy się zachowek?
Uprawnienie do zachowku wynika z art. 991 Kodeksu cywilnego (K.c.), zgodnie z którym:
„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).
§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.
Z cytowanego powyżej przepisu wynikają następujące zasady:
- roszczenie z tytułu zachowku jest zawsze roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej (równowartość w pieniądzu 2/3 – gdy uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni lub 1/2 udziału spadkowego – w pozostałych wypadkach – przysługującego spadkobiercy ustawowemu, który nie został powołany do dziedziczenia z mocy testamentu);
- roszczenie z tytułu zachowku przysługuje wtedy, gdy dany spadkobierca należy do kręgu spadkobierców ustawowych, a przy dziedziczeniu testamentowym nie został powołany do spadku i nie otrzymał od spadkodawcy darowizny i/lub zapisu w testamencie. Należy pamiętać, że o zachowek można wystąpić tylko w ściśle określonym okresie czasu.
Masz problem prawny? Kliknij tutaj i zapytaj prawnika ›
Osoby uprawnione do zachowku
Uprawnienie do zachowku opiera się na istnieniu bliskiej więzi rodzinnej między spadkodawcą a uprawnionym. Ustawa zakreśla więc krąg uprawnionych podmiotów stosunkowo wąsko. Zgodnie z powyższym przepisem są to jedynie zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki itd.), małżonek oraz rodzice spadkodawcy.
Jako zasadę ustawa przyjmuje, że wysokość zachowku należnego uprawnionemu odpowiada połowie wartości udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Odstępstwo od tej zasady zostało przewidziane jedynie w przypadku małoletnich zstępnych oraz dla osób trwale niezdolnych do pracy. Te kategorie uprawnionych są traktowane w sposób uprzywilejowany – ich zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego, który otrzymaliby przy dziedziczeniu ustawowym.
Jak obliczamy zachowek?
Jeśli spadkobierców ustawowych po śmierci zmarłego było troje (Pani, siostra, druga żona ojca), to udział każdej z Pań w spadku to 1/3. Należny zachowek to:
- 1/6 wartości spadku – jeżeli w dniu śmierci ojca była Pani zdolna do pracy lub
- 2/9 – gdy w dniu śmierci ojca była Pani trwałe niezdolna do pracy.
Jak obliczamy zachowek?
Sumujemy wszystkie aktywa spadku, w tym i wartość poczynionych darowizn, a następnie odejmujemy pasywa spadku, czyli długi. Otrzymujemy tzw. substrat zachowku. Od tej kwoty liczymy zachowek, tzn. 1/6 lub 2/9.
Roszczenie z tytułu zachowku przedawnia się w terminie 5 lat od dnia ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego; w skrócie „K.p.c.”) albo od dnia otwarcia spadku (którym jest dzień śmierci spadkodawcy), jeżeli zmarły testamentu nie pozostawił.
Uprawniona do zachowku po śmierci ojca będzie zatem Pani i druga żona ojca (będąca żoną w chwili jego śmierci). Pierwszej żonie nic się nie należy. To, że otrzymała Pani darowiznę od matki, nie ma żadnego znaczenia dla uprawnienia do zachowku po ojcu, tak więc może Pani bez żadnego problemu wystąpić do siostry, która otrzymała spadek po ojcu w testamencie, o zapłatę zachowku.
Przykłady
Córka pominięta w testamencie – roszczenie wobec siostry
Pani Magdalena dowiedziała się, że jej ojciec – który po rozwodzie z matką zamieszkał w Niemczech i tam założył nową rodzinę – zmarł, zostawiając testament. W testamencie cały majątek, w tym połowę domu w Polsce, samochód oraz wyposażenie mieszkania, zapisał wyłącznie jej siostrze. Magdalena, pominięta w testamencie, nie otrzymała żadnej darowizny ani zapisu za życia ojca.
Ponieważ była jego zstępną i dziedziczyłaby z ustawy, przysługuje jej zachowek w wysokości połowy z 1/3 udziału spadkowego, który przypadłby jej przy dziedziczeniu ustawowym, czyli 1/6 całego spadku. Siostra – jako jedyna spadkobierczyni testamentowa – zobowiązana jest do wypłacenia Magdalenie tej kwoty.
Roszczenie drugiej żony o zachowek mimo pominięcia w testamencie
Pan Adam ożenił się ponownie po rozwodzie z pierwszą żoną. Przez ostatnie lata życia mieszkał w Niemczech z nową partnerką, którą po kilku latach poślubił. Kiedy zmarł, okazało się, że cały majątek przepisał jednej z córek z pierwszego małżeństwa – pani Monice. Nowa żona – pani Renata – nie została wspomniana w testamencie, a żadnej darowizny wcześniej nie otrzymała.
Jako małżonka w chwili śmierci spadkodawcy, Renacie przysługuje zachowek. Ponieważ spadkobierców ustawowych byłoby troje (Renata, Monika, druga córka), jej udział ustawowy wyniósłby 1/3, a zachowek to 1/6 majątku. Ma prawo domagać się od Moniki wypłaty tej kwoty, niezależnie od jej osobistych relacji ze zmarłym czy jego wolą wyrażoną w testamencie.
Czy darowizna od matki wyklucza zachowek po ojcu?
Pani Ewa otrzymała kilka lat temu darowiznę – połowę domu – od swojej matki, z którą mieszkała. Jej ojciec, z którym matka była rozwiedziona, zmarł niedawno. W testamencie zapisał wszystko drugiej córce, czyli siostrze Ewy. Sprawa wywołała napięcia rodzinne, a siostra próbowała przekonywać, że Ewie „i tak się nic nie należy”, bo otrzymała wcześniej majątek od matki.
To błędne rozumowanie. Darowizna od matki nie ma żadnego wpływu na uprawnienie Ewy do zachowku po ojcu. Jako córka spadkodawcy, pominięta w testamencie i nieobdarowana przez ojca, ma prawo do zachowku w wysokości 1/6 całego majątku ojca i może skutecznie domagać się zapłaty tej kwoty od siostry.
Podsumowanie
W przypadku, gdy spadkodawca w testamencie pominął część najbliższej rodziny, np. dziecko lub współmałżonka, osoby te nadal mogą dochodzić swoich praw na drodze roszczenia o zachowek. Uprawnionymi są zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz – w pewnych przypadkach – rodzice spadkodawcy. Zachowek wynosi co do zasady połowę udziału, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym (lub 2/3, jeśli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy). Otrzymana wcześniej darowizna od innego członka rodziny, np. matki, nie wpływa na prawo do zachowku po ojcu. Roszczenie o zachowek można kierować wyłącznie wobec spadkobiercy testamentowego – w tym przypadku siostry – i należy to uczynić w terminie 5 lat od ogłoszenia testamentu.
Oferta porad prawnych
Jeśli znajdujesz się w podobnej sytuacji lub masz wątpliwości dotyczące zachowku, dziedziczenia lub ważności testamentu – skorzystaj z naszej pomocy. Oferujemy szybkie i profesjonalne porady prawne online. Prześlij nam opis swojej sprawy, a doświadczony prawnik przygotuje indywidualną odpowiedź z jasnym wyjaśnieniem Twoich praw i możliwych działań.
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
