Czy można wykluczyć spadkobiercę z działu spadku?

Czy można wykluczyć spadkobiercę z działu spadku?

Jeżeli dana osoba została prawomocnie uznana za spadkobiercę, nie można jej po prostu pominąć przy dziale spadku. Dział spadku służy podziałowi majątku między osoby uprawnione, a nie ponownemu ustalaniu, kto zasługuje na spadek. Brak pomocy w gospodarstwie, brak kontaktu z rodziną albo niewielkie zaangażowanie w sprawy majątkowe nie odbierają udziału spadkowego.

W opisanej sytuacji należy więc odróżnić dwie kwestie: udział w spadku oraz sposób podziału konkretnych składników majątku. Syn teściowej, jeżeli jest spadkobiercą, powinien uczestniczyć w dziale spadku. Można jednak dążyć do tego, aby gospodarstwo rolne z domem przypadło osobie, która faktycznie w nim mieszka albo je prowadzi, z jednoczesnym ustaleniem spłat na rzecz pozostałych spadkobierców.

Jeżeli udział spadkobiercy jest zagrożony egzekucją, warto sprawdzić zasady przejęcia udziału zadłużonego spadkobiercy.

Jeżeli brat korzysta z domu lub gospodarstwa bez jasnego tytułu, pomocne będzie omówienie czynszu i wyprowadzki brata.

Wyjątkowe przypadki, w których ktoś traci uprawnienia spadkowe, nie są rozstrzygane przez samo „wykluczenie” w dziale spadku. Chodzi przede wszystkim o odrzucenie spadku w terminie, zrzeczenie się dziedziczenia za życia spadkodawcy, skuteczne wydziedziczenie w testamencie albo uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia. Uznanie za niegodnego wymaga ściśle określonych podstaw, takich jak ciężkie umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy lub bezprawne działania dotyczące testamentu, a żądanie jest ograniczone terminami: rok od dowiedzenia się o przyczynie niegodności i nie później niż trzy lata od otwarcia spadku.

Jeżeli od śmierci spadkodawcy minęło wiele lat, w praktyce najczęściej nie chodzi już o pozbawienie kogoś statusu spadkobiercy, lecz o korzystne ukształtowanie działu spadku, prawidłową wycenę majątku i rozliczenie wydatków poniesionych przez osoby, które utrzymywały nieruchomość.

Jeżeli problem nie dotyczy tylko podziału, lecz wcześniejszego zbycia lub zabrania składników spadku, należy sprawdzić zasady odzyskiwania sprzedanego majątku spadkowego.

Na czym polega dział spadku?

Spadek to ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego, które przechodzą na spadkobierców z chwilą śmierci spadkodawcy. Jeżeli spadek przypada kilku osobom, powstaje wspólność majątku spadkowego. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego do takiej wspólności stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych.

Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia wskazuje, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Nie przesądza jednak jeszcze, komu przypadnie dom, ziemia, gospodarstwo, środki pieniężne czy inne składniki majątku. Temu służy dopiero dział spadku.

Zgodnie z art. 1037 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa działowa wymaga aktu notarialnego. Jeżeli do spadku należy przedsiębiorstwo, co do zasady wymagana jest forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi, a gdy w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość albo przedsiębiorstwo jest objęte zarządem sukcesyjnym, potrzebny jest akt notarialny.

Sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek, chyba że ważne powody uzasadniają ograniczenie go do części. Umowny dział spadku może natomiast objąć cały spadek albo tylko wybrane składniki majątku, jeżeli strony tak postanowią.

Dokumenty potrzebne do działu spadku

Podstawowym dokumentem jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli takiego dokumentu jeszcze nie ma, sąd może w określonych sytuacjach stwierdzić nabycie spadku w toku postępowania działowego.

Przy nieruchomości należy przygotować dowody własności, przede wszystkim numer księgi wieczystej albo odpis księgi wieczystej, dokumenty geodezyjne, wypis z rejestru gruntów, wypis z kartoteki budynków, a w razie potrzeby także mapy, zaświadczenia podatkowe i dokumenty dotyczące sposobu korzystania z nieruchomości. Przy gospodarstwie rolnym znaczenie mogą mieć również dokumenty związane z dopłatami, dzierżawami, nakładami, podatkiem rolnym, ubezpieczeniem i faktycznym prowadzeniem gospodarstwa.

Jeżeli ktoś domaga się rozliczenia nakładów, powinien zebrać faktury, rachunki, potwierdzenia przelewów, decyzje administracyjne, umowy z wykonawcami, zdjęcia remontów, dowody opłacenia podatków lub ubezpieczeń oraz inne dokumenty pokazujące, kto i w jakiej wysokości ponosił koszty.

Dział spadku u notariusza

Dział spadku u notariusza jest możliwy tylko wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do składu majątku, wartości składników, sposobu podziału oraz ewentualnych spłat. Przy nieruchomości notariusz sporządza akt notarialny, a następnie można na jego podstawie dokonać wpisów w księdze wieczystej.

Ten tryb jest zwykle szybszy niż postępowanie sądowe, ale wymaga pełnego porozumienia. Jeżeli choć jeden spadkobierca nie zgadza się na proponowany podział, wysokość spłaty albo wycenę, notariusz nie zastąpi jego zgody orzeczeniem. W takiej sytuacji pozostaje dział spadku przed sądem.

Dział spadku przed sądem

Wniosek o dział spadku składa się do sądu spadku. Co do zasady jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

We wniosku trzeba powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, wskazać spis inwentarza, a jeżeli go nie sporządzono, opisać majątek mający podlegać działowi. Należy również podać informacje o testamentach, jeżeli spadkodawca je sporządził. Gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, trzeba przedstawić dowody potwierdzające, że należała do spadkodawcy.

Sąd ustala skład i wartość spadku. Stan spadku ocenia się co do zasady według chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, natomiast wartość składników przyjmuje się według cen z chwili dokonywania działu. Jeżeli uczestnicy zgodnie podają wartość majątku, sąd może się na niej oprzeć. Przy sporze o wartość zwykle potrzebna jest opinia biegłego.

Warto we wniosku przedstawić konkretną propozycję działu: komu ma przypaść gospodarstwo lub dom, czy mają być spłaty, w jakiej wysokości i w jakim terminie. Jeżeli uczestnicy złożą zgodny projekt działu spadku, postępowanie może zakończyć się szybciej i taniej.

Rozliczenie nakładów, pożytków i spłaconych długów

Spadkobierca, który po śmierci spadkodawcy utrzymywał dom, remontował budynki, płacił podatki, ubezpieczenie, media, raty kredytu, koszty pogrzebu albo inne długi spadkowe, może domagać się rozliczenia tych wydatków w postępowaniu działowym. Nie wystarczy jednak ogólnie wskazać, że ktoś „więcej robił” albo „mniej pomagał”. Trzeba wykazać konkretne kwoty, daty, cel wydatków i ich związek z majątkiem spadkowym.

Zgodnie z art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego w sprawie o dział spadku sąd rozstrzyga także o wzajemnych roszczeniach współspadkobierców z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów oraz spłaconych długów spadkowych. W orzecznictwie podkreśla się, że katalog ten nie powinien być rozszerzany na wszystkie możliwe konflikty rodzinne, lecz dotyczy roszczeń związanych z majątkiem spadkowym.

Rozliczenie nakładów może w praktyce zmniejszyć kwotę spłaty należnej innemu spadkobiercy albo zwiększyć kwotę należną osobie, która finansowała utrzymanie nieruchomości. Nie oznacza to jednak automatycznego pozbawienia udziału spadkowego. Sąd nadal musi uwzględnić udziały wynikające ze stwierdzenia nabycia spadku, a następnie rozliczyć uzasadnione roszczenia.

Sposoby dokonania działu spadku

Dział spadku można przeprowadzić na kilka sposobów. Pierwszy to podział w naturze, czyli fizyczne wydzielenie części majątku, o ile jest to prawnie i faktycznie możliwe. Drugi to przyznanie konkretnych składników jednemu lub kilku spadkobiercom z obowiązkiem spłaty pozostałych. Trzeci to sprzedaż składników majątku i podział uzyskanej ceny.

W przypadku gospodarstwa rolnego albo domu z ziemią najczęściej rozważa się przyznanie całości jednej osobie, która będzie z nieruchomości korzystać, z obowiązkiem spłat na rzecz pozostałych. Sąd może ustalić termin spłaty, rozłożyć ją na raty i w razie potrzeby określić zabezpieczenia. W praktyce ważne jest, aby osoba przejmująca majątek wykazała, że jest w stanie spłacić pozostałych.

Jeżeli strony rozważają sprzedaż majątku, problemem bywa brak zgody na sprzedaż. Przy braku porozumienia sąd może zarządzić sprzedaż w trybie właściwym dla egzekucji z nieruchomości, ale zwykle jest to rozwiązanie mniej korzystne finansowo niż zgodna sprzedaż na wolnym rynku.

Opłaty i koszty działu spadku

Opłata sądowa od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, opłata wynosi 300 zł. Gdy dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności 600 zł.

Do kosztów sądowych mogą dojść wydatki na opinię biegłego, zwłaszcza gdy uczestnicy spierają się o wartość nieruchomości, gospodarstwa, domu, działek albo nakładów. Wydatki na biegłego mogą być istotne, dlatego zgodna, realistyczna wycena majątku często ogranicza koszty całej sprawy.

U notariusza koszt zależy od wartości majątku, zakresu czynności, wypisów aktu, podatków, opłat sądowych za wpisy w księdze wieczystej i podatku VAT od taksy notarialnej. Maksymalne stawki taksy notarialnej wynikają z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, ale w praktyce warto poprosić notariusza o pełną kalkulację przed podpisaniem aktu.

Gospodarstwo rolne po zmarłym małżonku

W sprawach takich jak opisana trzeba zwrócić uwagę, czy gospodarstwo stanowiło majątek osobisty zmarłego, czy majątek wspólny małżonków. Jeżeli było objęte wspólnością majątkową małżeńską, żyjący małżonek ma własny udział w majątku wspólnym niezależnie od tego, co dziedziczy po zmarłym. Właśnie dlatego w praktyce udziały w całej nieruchomości mogą wyglądać inaczej niż same udziały w spadku.

Sam fakt, że jedna z osób mieszka w gospodarstwie, nie daje jej automatycznie prawa do przejęcia całości bez spłaty. Może jednak przemawiać za przyznaniem jej gospodarstwa, jeżeli jest to najbardziej racjonalne gospodarczo i pozwala uniknąć rozdrobnienia nieruchomości. Sąd bierze pod uwagę okoliczności sprawy, dotychczasowy sposób korzystania z majątku, możliwość prowadzenia gospodarstwa, interes społeczno-gospodarczy oraz możliwość dokonania spłat.

Jeżeli spadkodawca zmarł wiele lat temu, należy pamiętać, że o kręgu spadkobierców i udziałach decydują przepisy obowiązujące w chwili śmierci. W typowych sprawach po osobach zmarłych po 14 lutego 2001 r. nie stosuje się dawnych szczególnych ograniczeń dziedziczenia gospodarstw rolnych, ale przy starszych spadkach warto to osobno zweryfikować.

FAQ

Czy można pominąć spadkobiercę, który nie pomagał w gospodarstwie?

Nie. Sam brak pomocy w gospodarstwie, brak pracy przy nieruchomości albo brak zainteresowania sprawami rodziny nie powoduje utraty udziału w spadku. Może natomiast mieć znaczenie pośrednie przy ocenie, komu przyznać gospodarstwo, jeżeli inni spadkobiercy faktycznie je prowadzą i są w stanie spłacić pozostałych.

Czy spadkobierca zawsze musi dostać spłatę?

Jeżeli nie otrzymuje składników majątku odpowiadających wartości jego udziału, co do zasady należy mu się spłata. Jej wysokość może być jednak pomniejszona przez rozliczenie nakładów, pobranych pożytków, korzystania z rzeczy ponad udział, spłaconych długów spadkowych albo innych roszczeń dopuszczalnych w postępowaniu działowym.

Czy dział spadku trzeba zrobić w określonym terminie?

Nie ma ogólnego terminu na dokonanie działu spadku. Można go przeprowadzić nawet wiele lat po śmierci spadkodawcy. Zwłoka bywa jednak niekorzystna, bo trudniej odtworzyć historię nakładów, korzystania z majątku i zmian wartości nieruchomości.

Czy lepiej wybrać notariusza czy sąd?

Notariusz jest dobrym rozwiązaniem, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni. Sąd jest potrzebny, gdy choć jedna osoba sprzeciwia się podziałowi, wysokości spłat, wycenie albo temu, komu ma przypaść nieruchomość. Sąd może zastąpić brak zgody uczestnika swoim orzeczeniem.

Czy sąd może przyznać gospodarstwo jednej osobie?

Tak, jeżeli taki sposób działu jest uzasadniony okolicznościami sprawy. Wtedy sąd zwykle zasądza spłaty na rzecz pozostałych spadkobierców. Przy gospodarstwie znaczenie może mieć to, kto je prowadzi, kto w nim mieszka, czy podział fizyczny jest racjonalny i czy osoba przejmująca majątek może realnie dokonać spłat.

Podsumowanie

Nie można wykluczyć spadkobiercy z działu spadku tylko dlatego, że nie angażował się w prowadzenie gospodarstwa lub utrzymanie nieruchomości. Można jednak doprowadzić do takiego działu, w którym majątek przypadnie jednej osobie, a pozostali otrzymają spłaty. Jeżeli ktoś ponosił koszty utrzymania, remontów lub spłacał długi spadkowe, powinien zgłosić i udowodnić te roszczenia w postępowaniu działowym.

Najkorzystniejsze rozwiązanie zależy od dokumentów, wartości majątku, możliwości spłat i tego, czy spadkobiercy są w stanie się porozumieć. Przy zgodzie wszystkich stron możliwy jest szybki akt notarialny. Przy konflikcie trzeba przygotować dobrze uzasadniony wniosek do sądu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 928-929 oraz art. 1035-1038 - ISAP
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, art. 680-684 i art. 686 - ISAP
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 51 - ISAP
4. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - ISAP
5. Wyrok z dnia 21 maja 2010 r., sygn. akt II Ca 346/10 - dotyczący zakresu roszczeń rozliczanych w postępowaniu działowym.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.