Fundacja rodzinna a zachowek – jak zaplanować sukcesję firmy i roszczenia bliskich

Fundacja rodzinna i zachowek – gdzie powstaje problem przy planowaniu sukcesji?

Fundacja rodzinna służy gromadzeniu mienia, zarządzaniu nim w interesie beneficjentów oraz spełnianiu na ich rzecz świadczeń. Może więc pozwolić na utrzymanie udziałów lub akcji rodzinnej spółki, nieruchomości czy kapitału w jednym podmiocie zamiast dzielenia ich pomiędzy wielu spadkobierców.

Nie oznacza to jednak, że przeniesienie przedsiębiorstwa do fundacji powoduje zniknięcie problemu zachowku. Zgodnie z Kodeksem cywilnym do zachowku mogą być uprawnieni zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli w konkretnym układzie rodzinnym byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. Co do zasady zachowek odpowiada połowie wartości udziału, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie tego udziału przysługuje małoletniemu zstępnemu oraz osobie trwale niezdolnej do pracy.

Dlatego przed utworzeniem fundacji trzeba sporządzić przynajmniej dwie mapy: pierwszą pokazującą własność firmy i innych składników majątku, a drugą pokazującą potencjalnych uprawnionych do zachowku oraz wartości, które każdy z nich już otrzymał albo ma otrzymywać. Dopiero zestawienie obu pozwala ocenić, czy sukcesja ogranicza ryzyko podziału przedsiębiorstwa, czy jedynie przesuwa je z poziomu własności na poziom roszczeń pieniężnych.

Jeżeli celem planowania jest szersze uporządkowanie dostępnych instrumentów, pomocny może być również poradnik pokazujący, jak uniknąć zachowku skutecznie i legalnie. Żadnego z tych rozwiązań nie należy jednak traktować jako automatycznej metody wyłączenia roszczeń bez analizy konkretnej rodziny i historii majątku.

Mienie wniesione do fundacji rodzinnej a substrat zachowku

Kodeks cywilny wprowadza szczególne zasady dotyczące funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej. Jeżeli fundację utworzono za życia fundatora, przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę, z zastrzeżeniem ustawowych wyjątków.

Nie należy przy tym utożsamiać bez analizy całego majątku fundacji z funduszem założycielskim. Ustawa o fundacji rodzinnej wymaga, aby fundator wniósł na pokrycie funduszu założycielskiego mienie o wartości co najmniej 100 000 zł. Fundacja może później posiadać znacznie większy majątek. Przy planowaniu zachowku trzeba więc ustalić osobno, kiedy, na jakiej podstawie i przez kogo poszczególne składniki zostały przekazane.

Szczególne znaczenie ma termin 10 lat. Funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, co do zasady nie dolicza się przy obliczaniu zachowku. Wyjątek zachodzi, gdy fundacja rodzinna jest spadkobiercą. Reguły tej nie wolno sprowadzać do prostego hasła „po 10 latach zachowku nie ma”, ponieważ wynik rozliczenia zależy także od osoby uprawnionej, sposobu ustanowienia fundacji, innych transferów majątku oraz składu spadku.

Przepisy zawierają też dodatkowe wyłączenia. Przy obliczaniu zachowku zstępnego nie dolicza się funduszu założycielskiego oraz określonego mienia związanego z rozwiązaniem fundacji, jeżeli ich przekazanie nastąpiło w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, z wyjątkiem przekazania dokonanego na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. W przypadku małżonka nie dolicza się takich wartości przekazanych przed zawarciem małżeństwa ze spadkodawcą.

Wartość funduszu założycielskiego uwzględnianego przy zachowku oblicza się według stanu z chwili jego przekazania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Przy aktywach firmowych może to prowadzić do istotnej różnicy pomiędzy wartością historyczną transferu a wartością uwzględnianą wiele lat później.

Świadczenia z fundacji dla osoby uprawnionej do zachowku

Fundacja rodzinna może przekazywać beneficjentom pieniądze, rzeczy i prawa albo oddawać określone składniki do korzystania. Jeżeli beneficjent jest jednocześnie osobą uprawnioną do zachowku, świadczenia te nie pozostają bez znaczenia dla późniejszego rozliczenia.

Kodeks cywilny stanowi, że świadczenie od fundacji rodzinnej oraz mienie przekazane uprawnionemu w związku z rozwiązaniem fundacji zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym jest dalszy zstępny spadkodawcy, ustawowe zasady mogą wymagać również uwzględnienia świadczeń albo mienia przekazanych jego wstępnemu.

To pozwala konstruować sukcesję tak, aby część ekonomicznej korzyści dla przyszłego uprawnionego była przekazywana już w ramach działania fundacji. Nie wystarczy jednak wpisać beneficjenta do statutu. Trzeba dokumentować rzeczywiście spełnione świadczenia, ich rodzaj, wartość oraz datę.

Ustawa o fundacji rodzinnej dodatkowo przewiduje, że beneficjent, który ma otrzymać od fundacji sumę pieniężną potrzebną do uzupełnienia zachowku, traci prawo do świadczeń i mienia przy rozwiązaniu fundacji w części odpowiadającej tej sumie. Mechanizm ma zapobiegać podwójnemu uzyskaniu tej samej wartości ekonomicznej.

Odroczenie, raty i odpowiedzialność fundacji rodzinnej

Podstawowym adresatem roszczenia o zachowek pozostaje spadkobierca. Fundacja rodzinna może jednak stać się zobowiązana do uzupełnienia zachowku, jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnej kwoty od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz dokonano zapisu windykacyjnego, a fundusz założycielski fundacji został doliczony do spadku.

Odpowiedzialność fundacji nie jest nieograniczona. Obejmuje sumę potrzebną do uzupełnienia zachowku tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem pokrycia funduszu założycielskiego przez spadkodawcę. Jest to kolejny powód, dla którego dokumentacja wartości mienia wniesionego do fundacji ma znaczenie nie tylko księgowe, ale również spadkowe.

Jeżeli doszło wcześniej do rozwiązania fundacji, roszczenie może w ustawowych warunkach zostać skierowane także przeciwko osobie, która otrzymała mienie związane z rozwiązaniem fundacji i które podlega doliczeniu przy zachowku. Również wtedy odpowiedzialność jest ograniczona zasadami wskazanymi w Kodeksie cywilnym.

Przepisy dają zobowiązanemu dodatkowe instrumenty chroniące przed koniecznością natychmiastowej zapłaty całej kwoty. Może on żądać:

• odroczenia terminu płatności zachowku,
• rozłożenia roszczenia na raty,
• w wyjątkowych przypadkach – obniżenia zachowku.

Sąd uwzględnia przy tym sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego. Przy rozłożeniu roszczenia na raty terminy płatności nie mogą co do zasady przekraczać łącznie pięciu lat. W przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie możliwe jest dalsze odroczenie lub przedłużenie, przy czym zmieniony okres nie może przekroczyć dziesięciu lat.

Dla rodziny posiadającej przedsiębiorstwo jest to istotne, ponieważ roszczenie o zachowek ma charakter pieniężny. Brak płynnych środków może prowadzić do konieczności finansowania wypłaty kredytem lub sprzedaży części aktywów. Jednym z narzędzi planowania płynności może być polisa na życie jako zabezpieczenie. Nie usuwa ona samego prawa do zachowku, ale może zapewnić środki pozwalające rozliczyć roszczenia bez sprzedaży kluczowych składników przedsiębiorstwa.

Dokumenty i dowody potrzebne przy planowaniu zachowku

W sprawach związanych z fundacją rodzinną wynik często zależy bardziej od chronologii i dokumentów niż od samej informacji, że fundacja istnieje. Przed przygotowaniem planu sukcesji warto zebrać:

• akt założycielski albo testament ustanawiający fundację,
• aktualny statut fundacji i jego wcześniejsze wersje,
• spis mienia fundacji oraz dokumenty potwierdzające jego aktualizacje,
• umowy i akty notarialne dotyczące transferów udziałów, akcji, nieruchomości i innych praw,
• dokumenty pozwalające ustalić wartość aktywów w chwili ich przekazania,
• listę beneficjentów oraz zasady przysługujących im świadczeń,
• potwierdzenia świadczeń rzeczywiście spełnionych na rzecz poszczególnych beneficjentów,
• testamenty fundatora i ewentualne umowy dotyczące zrzeczenia się dziedziczenia lub samego zachowku,
• dokumenty dotyczące wcześniejszych darowizn na rzecz dzieci, małżonka i innych osób,
• dane potrzebne do ustalenia potencjalnego kręgu spadkobierców ustawowych.

Jeżeli w rodzinie znaczącą rolę odgrywają wcześniejsze darowizny nieruchomości, trzeba analizować je odrębnie od transferów do fundacji. Przykładowo darowizna mieszkania ze służebnością może wpływać na rozliczenie zachowku na innych zasadach niż fundusz założycielski fundacji rodzinnej.

Procedura krok po kroku – jak połączyć fundację rodzinną z planem zachowku?

Działania przed powstaniem sporu

Pierwszym etapem powinno być ustalenie, kto przy aktualnym stanie rodzinnym należałby do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Następnie trzeba odtworzyć majątek fundatora i wszystkie istotne transfery z przeszłości. Dopiero później należy projektować statut, listę beneficjentów i harmonogram świadczeń.

W niektórych rodzinach możliwe jest także umowne uporządkowanie przyszłych roszczeń. Kodeks cywilny pozwala spadkobiercy ustawowemu zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, a zrzeczenie można ograniczyć wyłącznie do prawa do zachowku – w całości albo w części. Umowa wymaga formy aktu notarialnego. Nie jest to jednak jednostronna decyzja fundatora: potrzebna jest zgoda osoby zrzekającej się.

Notariusz, sąd i inne czynności formalne

Oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim, jej statut oraz ustanowienie fundacji w testamencie wymagają form przewidzianych w ustawie o fundacji rodzinnej. Akt założycielski i testament ustanawiający fundację sporządza się w formie aktu notarialnego. Również umowa o zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku wymaga aktu notarialnego.

Jeżeli po śmierci fundatora powstanie spór o zapłatę zachowku i strony nie zawrą ugody, roszczenie jest dochodzone przed sądem cywilnym. W sprawie trzeba wykazać między innymi uprawnienie do zachowku, podstawę obliczeń, skład i wartość majątku oraz znaczenie transferów dokonanych do fundacji i świadczeń otrzymanych przez uprawnionego.

Czynności po rozstrzygnięciu lub ugodzie

Po ustaleniu kwoty zachowku należy zadbać o udokumentowanie płatności oraz prawidłowe rozliczenie jej z uprawnieniami beneficjenta w fundacji. Jeżeli płatność została rozłożona na raty, harmonogram powinien być zsynchronizowany z możliwościami finansowymi fundacji lub innego zobowiązanego.

W przypadku dalszego wypłacania świadczeń osobie, której zachowek został już pokryty albo uzupełniony przez fundację, trzeba uwzględnić ustawową zasadę ograniczającą jej prawo do świadczeń i mienia w odpowiedniej części.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Przy fundacji rodzinnej trzeba rozróżnić kilka różnych terminów. Dziesięcioletni okres dotyczący doliczania funduszu założycielskiego jest czym innym niż termin przedawnienia roszczenia o jego uzupełnienie.

Roszczenie przeciwko fundacji rodzinnej zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego funduszu założycielskiego przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Taki sam pięcioletni termin, liczony od otwarcia spadku, dotyczy roszczenia przeciwko osobie zobowiązanej z tytułu mienia otrzymanego w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Dla innych roszczeń o zachowek moment rozpoczęcia biegu przedawnienia trzeba ustalać według właściwego przepisu i konkretnego sposobu dziedziczenia. Nie powinno się więc automatycznie stosować jednego terminu do wszystkich potencjalnych pozwanych.

W razie procesu trzeba uwzględnić opłatę od pozwu oraz możliwe koszty pełnomocników, opinii biegłych i wyceny przedsiębiorstwa lub udziałów. W sprawach majątkowych o wartości przedmiotu sporu przekraczającej 20 000 zł opłata sądowa wynosi co do zasady 5% wartości przedmiotu sporu, z ustawowym limitem maksymalnym. Przy niższych wartościach stosuje się ustawowe opłaty stałe zależne od przedziału wartości sporu.

Największym ryzykiem gospodarczym bywa jednak nie sama opłata sądowa, lecz brak płynności na wykonanie wyroku lub ugody. Firma może mieć wysoką wartość, a jednocześnie niewielką ilość gotówki możliwej do wypłaty bez naruszania działalności operacyjnej.

Najczęstsze błędy przy łączeniu fundacji rodzinnej z zachowkiem

1. Założenie, że przeniesienie firmy do fundacji całkowicie wyłącza zachowek.
Przepisy zostały skonstruowane właśnie tak, aby fundacja mogła wpływać na sposób sukcesji, ale nie stanowiła automatycznej metody pozbawienia najbliższych ustawowej ochrony.

2. Liczenie 10 lat od dowolnej daty.
Kodeks odwołuje się do okresu liczonego wstecz od otwarcia spadku. Trzeba więc znać dokładną datę konkretnego transferu oraz jego kwalifikację prawną.

3. Pomijanie świadczeń wypłacanych beneficjentom.
Jeżeli osoba uprawniona do zachowku otrzymywała świadczenia z fundacji, mogą mieć one bezpośrednie znaczenie dla wysokości pozostałego roszczenia.

4. Brak dokumentacji wartości mienia.
Spór po kilkunastu latach może dotyczyć udziałów, które w chwili wniesienia miały zupełnie inną strukturę i wartość niż w dniu ustalania zachowku. Bez dokumentów odtworzenie prawidłowej podstawy rozliczenia jest znacznie trudniejsze.

5. Planowanie wyłącznie struktury prawnej, bez planu finansowego.
Fundacja może ochronić przedsiębiorstwo przed rozdrobnieniem własnościowym, ale roszczenie o zachowek może wymagać dużej wypłaty pieniężnej. Sukcesja powinna więc zawierać scenariusz finansowania takiej wypłaty.

Czy samo wpisanie dziecka jako beneficjenta fundacji pozbawia je zachowku?

Nie. Sam status beneficjenta nie oznacza rezygnacji z zachowku. Znaczenie mają między innymi rzeczywiście otrzymane świadczenia oraz inne korzyści zaliczane zgodnie z Kodeksem cywilnym na należny zachowek.

Czy po 10 latach od utworzenia fundacji zawsze znika ryzyko zachowku?

Nie. Dziesięcioletnia reguła dotyczy określonych składników i zawiera wyjątki. Trzeba ponadto uwzględnić inne składniki majątku, darowizny, świadczenia oraz to, kto jest spadkobiercą i kto występuje z roszczeniem.

Czy można zrzec się tylko zachowku, ale zachować możliwość dziedziczenia?

Tak. Kodeks cywilny pozwala ograniczyć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia wyłącznie do prawa do zachowku – w całości lub w części. Wymagana jest umowa między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym zawarta w formie aktu notarialnego.

Czy fundacja zawsze odpowiada za zachowek zamiast spadkobierców?

Nie. Ustawowa odpowiedzialność fundacji ma charakter szczególny. Roszczenia przeciwko niej z tytułu funduszu założycielskiego mogą pojawić się wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego i spełnione są dalsze przesłanki Kodeksu cywilnego.

Czy fundacja rodzinna pozwala zachować firmę w całości mimo roszczeń o zachowek?

Może ograniczyć ryzyko rozdrobnienia własności przedsiębiorstwa, ponieważ aktywa należą do fundacji, a nie bezpośrednio do kolejnych pokoleń. Nie oznacza to jednak braku roszczeń pieniężnych. Dlatego skuteczny plan powinien równocześnie zabezpieczać strukturę właścicielską i płynność potrzebną na rozliczenia rodzinne.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 991–1007 oraz art. 1048–1050, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 1071.
• Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej, w szczególności art. 2, art. 17 oraz art. 34–37, Dz.U. z 2023 r. poz. 326 ze zm.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13.