Dziedziczenie roszczenia o zachowek po śmierci uprawnionego

Czy spadkobiercy mogą dochodzić zachowku po śmierci uprawnionego?

Wyobraźmy sobie sytuację, w której po śmierci matki jej córka uzyskuje roszczenie o zachowek przeciwko bratu, który otrzymał majątek rodzinny. Córka nie zdążyła jednak uzyskać zapłaty i również zmarła. Pozostawiła męża i dzieci. Powstaje pytanie, czy osoby dziedziczące po córce mogą zażądać pieniędzy od jej brata.

Odpowiedź zależy od dwóch odrębnych kwestii: kto dziedziczy po zmarłej córce oraz kto spośród tych spadkobierców spełnia dodatkowy warunek przewidziany w art. 1002 K.c.

W takich sprawach występują dwaj spadkodawcy:

• Pierwszy spadkodawca – osoba, po której śmierci powstało pierwotne roszczenie o zachowek, np. babcia.
• Drugi spadkodawca – osoba uprawniona do zachowku po pierwszym spadkodawcy, która zmarła, nie otrzymawszy należnej zapłaty, np. córka babci.

Jeżeli pierwszy spadkodawca zmarł wcześniej i za życia drugiego spadkodawcy powstało skuteczne roszczenie o zachowek, można rozważać jego dziedziczenie na zasadach szczególnych. Jeżeli natomiast potencjalnie uprawniony zmarł przed osobą, po której miałby otrzymać zachowek, jego własne roszczenie jeszcze nie powstało i nie mogło przejść na spadkobierców.

Ta druga sytuacja może prowadzić do powstania samodzielnego uprawnienia dalszych zstępnych. Jest to jednak inna podstawa prawna, omówiona szerzej w artykule zachowek dla wnuków po dziadkach.

Warunek z art. 1002 K.c. – kto może odziedziczyć roszczenie?

Art. 1002 Kodeksu cywilnego przewiduje szczególne ograniczenie dziedziczenia roszczenia z tytułu zachowku. Roszczenie przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

Oznacza to konieczność spełnienia dwóch warunków łącznie:

1. Osoba zamierzająca dochodzić roszczenia musi być spadkobiercą zmarłego uprawnionego do zachowku, na podstawie ustawy albo testamentu.
2. Musi należeć do kręgu rodzinnego chronionego przez przepisy o zachowku w odniesieniu do pierwszego spadkodawcy.

Krąg osób uprawnionych do zachowku określa art. 991 § 1 K.c. Obejmuje on zstępnych, małżonka oraz rodziców spadkodawcy, z uwzględnieniem zasad ich powołania do dziedziczenia ustawowego. Przy stosowaniu art. 1002 K.c. znaczenie ma przynależność do tego kręgu, a nie samo pokrewieństwo z osobą, która pozostawiła roszczenie.

Nie jest konieczne, aby spadkobierca miał własne, niezależne roszczenie o zachowek po pierwszym spadkodawcy. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że roszczenie może przejść również na zstępnego, który w chwili śmierci pierwszego spadkodawcy nie uzyskał własnego zachowku, ponieważ jego rodzic pozostawał wówczas przy życiu.

Stanowisko to zostało potwierdzone w uchwale Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2023 r., sygn. III CZP 125/22. Sąd podkreślił jednocześnie, że roszczenie nie przechodzi na spadkobiercę, który nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

Trzeba więc odróżnić dziedziczenie całego majątku po zmarłym uprawnionym od szczególnych zasad przejścia samego roszczenia o zachowek. Jeżeli pozostawił on kilku spadkobierców, nie można automatycznie przyjmować, że wszyscy przejmą wierzytelność w takich samych udziałach jak pozostałe składniki spadku.

Osoba powołana do dziedziczenia wyłącznie testamentem również musi spełnić warunek z art. 1002 K.c. Samo ustanowienie spadkobiercą testamentowym osoby spoza kręgu uprawnionych po pierwszym spadkodawcy nie powoduje przejścia na nią roszczenia o zachowek.

Roszczenie już powstałe a przedawnienie po śmierci uprawnionego

Przed oceną możliwości dziedziczenia trzeba ustalić, czy zmarłemu rzeczywiście przysługiwało roszczenie o zapłatę zachowku. Samo pokrewieństwo z pierwszym spadkodawcą nie przesądza jeszcze o istnieniu należnej wierzytelności.

Znaczenie mogą mieć m.in. sposób dziedziczenia, wcześniejsze przysporzenia na rzecz uprawnionego, wydziedziczenie, zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku, uzyskane już świadczenia oraz ewentualna ugoda. Jeżeli roszczenie zostało skutecznie zaspokojone albo wygasło z innej przyczyny, następcy nie mogą ponownie żądać tej samej zapłaty.

Najważniejsze jest jednak to, że śmierć osoby uprawnionej nie powoduje rozpoczęcia biegu przedawnienia od nowa. Spadkobierca, na którego przechodzi roszczenie, przejmuje je z uwzględnieniem dotychczasowego przebiegu terminu i czynności mających wpływ na przedawnienie.

Zgodnie z art. 1007 K.c. podstawowe zasady są następujące:

• Roszczenie uprawnionego o zachowek przeciwko spadkobiercy przedawnia się co do zasady po pięciu latach od ogłoszenia testamentu.
• Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się po pięciu latach od otwarcia spadku, czyli od śmierci pierwszego spadkodawcy.
• Przy dziedziczeniu ustawowym bez testamentu lub przy innych szczególnych podstawach odpowiedzialności moment rozpoczęcia biegu przedawnienia wymaga odpowiedniej kwalifikacji prawnej.

Przy obliczaniu końca terminu trzeba uwzględnić również art. 118 K.c., zgodnie z którym koniec terminu przedawnienia wynoszącego co najmniej dwa lata co do zasady przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. W starszych sprawach znaczenie mogą mieć przepisy przejściowe.

Wniesienie pozwu może przerwać bieg przedawnienia, podobnie jak skuteczne uznanie roszczenia przez zobowiązanego. Samo zwykłe wezwanie do zapłaty nie powoduje jednak przerwania biegu tego terminu.

Nie należy utożsamiać przerwania przedawnienia z dziedziczeniem roszczenia. Są to odrębne zagadnienia. Nawet terminowo wniesiony pozew nie pozwala osobie niespełniającej art. 1002 K.c. odziedziczyć roszczenia tylko dlatego, że sprawa była już prowadzona.

Śmierć powoda podczas sprawy o zachowek – następstwo procesowe

Jeżeli osoba uprawniona zmarła już po wniesieniu pozwu o zachowek, zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące śmierci strony procesu.

Na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 K.p.c. sąd zawiesza postępowanie z urzędu w razie śmierci strony. Zgodnie z art. 180 § 1 pkt 1 K.p.c. podjęcie zawieszonego postępowania jest możliwe w związku ze zgłoszeniem się lub wskazaniem następców prawnych zmarłego albo ustanowieniem kuratora spadku.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba dziedzicząca po zmarłym powodze może skutecznie kontynuować jego żądanie. Formalne wykazanie następstwa prawnego nie zastępuje materialnoprawnego warunku z art. 1002 K.c.

Osoba zamierzająca kontynuować proces powinna:

1. Zawiadomić sąd o śmierci dotychczasowego powoda, jeżeli sąd nie posiada jeszcze tej informacji.
2. Przedłożyć dokument potwierdzający zgon oraz dokumenty wykazujące swoje prawa spadkowe.
3. Wskazać, dlaczego jako spadkobierca zmarłego należy także do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.
4. Złożyć odpowiednie pismo dotyczące podjęcia postępowania i dalszego udziału w sprawie, powołując się na art. 180 K.p.c. i art. 1002 K.c.
5. Ustalić, jaka część dochodzonej wierzytelności może jej przysługiwać i czy żądanie pozwu wymaga dostosowania.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy zmarłego powoda pozostają poza kręgiem określonym w art. 1002 K.c., samo prowadzenie sprawy przez wcześniejszego uprawnionego nie pozwala na skuteczne dochodzenie roszczenia przez tych spadkobierców. Brak materialnoprawnego następstwa może skutkować oddaleniem żądania.

Sąd Najwyższy w wyroku z 28 kwietnia 2010 r., sygn. III CSK 143/09, wskazał, że ani pisemne uznanie roszczenia przez zobowiązanego, ani wniesienie pozwu za życia uprawnionego nie uchyla ograniczeń dziedziczenia określonych w art. 1002 K.c. Stanowisko to zostało przypomniane także w uchwale III CZP 125/22.

Jeżeli przed śmiercią uprawnionego zapadł już wyrok, trzeba dodatkowo ustalić jego prawomocność, zakres zasądzonego świadczenia oraz etap wykonania orzeczenia. Sam fakt wcześniejszego zasądzenia zachowku nie powinien być traktowany jako automatyczne wyłączenie problemu dziedziczenia wierzytelności.

Dokumenty i dowody potrzebne do przejęcia roszczenia

W sprawie o dziedziczenie roszczenia o zachowek podstawowym problemem dowodowym jest wykazanie dwóch powiązań: dziedziczenia po pierwotnie uprawnionym oraz przynależności do kręgu chronionego po pierwszym spadkodawcy.

Do przeprowadzenia takiej oceny przydadzą się przede wszystkim:

• Akt zgonu pierwszego spadkodawcy – pozwala ustalić datę otwarcia pierwotnego spadku.
• Akt zgonu osoby uprawnionej do zachowku – potwierdza datę otwarcia kolejnego spadku i kolejność zdarzeń.
• Akty urodzenia i małżeństwa – wykazują pokrewieństwo oraz inne istotne relacje rodzinne między spadkodawcami i osobą dochodzącą roszczenia.
• Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia po zmarłym uprawnionym – potwierdzają, kto dziedziczy po tej osobie i w jakich udziałach.
• Dokumenty dotyczące pierwszego spadku – w szczególności testament, protokół jego otwarcia i ogłoszenia oraz dokumenty potwierdzające podstawę odpowiedzialności za zachowek.
• Dotychczasowa korespondencja i akta sprawy – wezwania do zapłaty, potwierdzenia doręczenia, pozew, odpowiedź na pozew, pisma procesowe, ugody oraz orzeczenia.
• Dowody dotyczące istnienia i wysokości roszczenia – dokumenty odnoszące się do majątku, istotnych darowizn oraz wcześniej dokonanych rozliczeń.

Jeżeli sprawa była już rozpoznawana przez sąd, warto ustalić jej sygnaturę i sprawdzić, jakie okoliczności zostały dotąd udowodnione oraz które kwestie są nadal sporne. Nie zawsze trzeba ponownie przeprowadzać wszystkie czynności wykonane przed śmiercią powoda.

Szczegółowy zakres materiału potwierdzającego wysokość należności omawiają osobno dowody w sprawie o zachowek. W niniejszym problemie pierwszeństwo ma wykazanie uprawnienia do przejęcia wierzytelności.

Jak dochodzić odziedziczonego roszczenia o zachowek krok po kroku?

Działania przed sprawą – ustalenie dziedziczenia i podstawy roszczenia

W pierwszej kolejności należy ustalić chronologię zgonów, krąg spadkobierców oraz podstawę, na jakiej pierwotnie uprawniony mógł żądać zachowku.

Jeżeli osoba uprawniona zmarła po pierwszym spadkodawcy, pozostawiając niezaspokojone roszczenie, trzeba zbadać, czy osoba planująca wystąpić o zapłatę rzeczywiście dziedziczy po uprawnionym i spełnia warunek z art. 1002 K.c.

W dalszej kolejności należy sprawdzić dotychczasową korespondencję, ewentualne postępowanie sądowe i przedawnienie. Jeśli roszczenie nadal istnieje, można skierować do zobowiązanego wezwanie do zapłaty, wskazując podstawę następstwa prawnego i żądaną kwotę.

Wezwanie powinno jasno wyjaśniać, dlaczego wierzyciel zmienił się wskutek śmierci poprzedniego uprawnionego. Nie zastępuje ono jednak pozwu i samo nie przerywa przedawnienia.

Sąd, notariusz lub urząd – gdzie należy się zwrócić?

Poszczególne instytucje pełnią odmienne funkcje:

• Urząd stanu cywilnego wydaje odpisy aktów zgonu, urodzenia i małżeństwa potrzebne do udowodnienia więzi rodzinnych.
• Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli spełnione są wymagane warunki. Nie rozstrzyga jednak w tym trybie sporu o zasadność roszczenia o zachowek.
• Sąd spadku może stwierdzić nabycie spadku po zmarłym uprawnionym, gdy brak odpowiedniego notarialnego poświadczenia.
• Sąd cywilny rozpoznaje sporne żądanie zapłaty zachowku. Jeżeli sprawa jest już w toku, należy działać w tym samym postępowaniu, z uwzględnieniem zasad następstwa procesowego.

Przy nowym powództwie o zachowek należy uwzględnić właściwość wyłączną określoną w art. 39 K.p.c. Co do zasady pozew składa się do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu pierwszego spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, znaczenie może mieć położenie majątku spadkowego lub jego części.

Właściwość rzeczowa zależy od wartości przedmiotu sporu. Co do zasady sprawy o zachowek do 100 000 zł rozpoznaje sąd rejonowy, natomiast przy wartości przekraczającej 100 000 zł właściwy jest sąd okręgowy.

O wymaganiach dotyczących nowego powództwa, kosztach i przebiegu postępowania szerzej informuje poradnik pozew o zachowek.

Czynności po rozstrzygnięciu i uzyskaniu zapłaty

Jeżeli sąd uwzględni żądanie osoby, na którą skutecznie przeszło roszczenie, dalsze czynności zależą od treści orzeczenia i zachowania zobowiązanego. Możliwe jest dobrowolne wykonanie wyroku, zawarcie ugody dotyczącej sposobu zapłaty albo, po spełnieniu wymogów proceduralnych, wszczęcie egzekucji.

W przypadku orzeczenia niekorzystnego należy przeanalizować uzasadnienie i możliwość wniesienia właściwego środka zaskarżenia w ustawowym terminie. Szczególnej uwagi wymagają rozstrzygnięcia, w których sąd zakwestionował nie wysokość zachowku, lecz samo uprawnienie powoda do odziedziczenia roszczenia.

Jeżeli zobowiązany zapłacił zachowek jeszcze za życia pierwotnie uprawnionego, przedmiotem zwykłego dziedziczenia po tej osobie mogą być otrzymane pieniądze lub inne składniki majątkowe. Należy odróżnić taką sytuację od niezaspokojonego roszczenia podlegającego szczególnej regulacji art. 1002 K.c.

Terminy, koszty i najważniejsze ryzyka praktyczne

Największym ryzykiem jest podjęcie kosztownych działań procesowych bez wcześniejszego sprawdzenia, czy roszczenie rzeczywiście przeszło na osobę występującą z żądaniem. Nawet udowodnienie pierwotnej wysokości zachowku nie wystarczy, jeżeli powód nie jest uprawnionym następcą.

Warto zwrócić uwagę na następujące kwestie:

• Przedawnienie: podstawowy termin wynosi pięć lat, jednak jego początek zależy od rodzaju dochodzonego roszczenia. Należy też ustalić, czy nastąpiło skuteczne przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia.
• Opłata od pozwu: przy wartości przedmiotu sporu do 20 000 zł ustawa przewiduje opłaty stałe zależne od przedziału wartości. Powyżej 20 000 zł opłata stosunkowa wynosi co do zasady 5% wartości przedmiotu sporu, maksymalnie 100 000 zł.
• Kontynuacja już wszczętej sprawy: zgłoszenie następstwa procesowego nie oznacza automatycznie konieczności wniesienia nowego pozwu i ponownego uiszczenia całej opłaty od wcześniej wniesionego powództwa. Mogą jednak powstać inne koszty procesowe.
• Dodatkowe wydatki: znaczenie mają koszty uzyskania dokumentów, ewentualnego postępowania spadkowego, zastępstwa procesowego oraz opinii biegłych.
• Ryzyko przegranej: osoba wnosząca bezzasadne powództwo może zostać zobowiązana do zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi.

W razie trudnej sytuacji majątkowej można rozważyć złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Takie zwolnienie nie wynika jednak automatycznie z charakteru sprawy spadkowej.

Osobnym zagrożeniem jest mylenie przejścia odziedziczonego roszczenia z własnym uprawnieniem do zachowku. Przykładowo wnuk, który przejmuje wierzytelność przysługującą zmarłemu rodzicowi, nie może bez dodatkowej analizy przyjmować, że należy mu się pełna kwota odpowiadająca zachowkowi, jaki sam otrzymałby po dziadku. Chodzi bowiem o inne roszczenie, którego źródłem jest uprawnienie wcześniej przysługujące rodzicowi.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

Do najczęstszych błędów należy przyjmowanie, że każdy spadkobierca zmarłego uprawnionego może dochodzić zachowku, że rozpoczęty proces gwarantuje przejście wierzytelności oraz że termin przedawnienia liczy się dopiero od śmierci osoby, która pierwotnie miała otrzymać zapłatę.

Czy mąż zmarłej może dochodzić zachowku, który należał się jego żonie po jej matce?

Co do zasady nie. Mąż jest wprawdzie potencjalnym spadkobiercą żony, ale nie należy z samego tego powodu do kręgu uprawnionych do zachowku po jej matce. Nie spełnia więc warunku z art. 1002 K.c. Inaczej należy oceniać sytuację, w której w spadku po żonie znajdują się już pieniądze otrzymane z tytułu zapłaconego zachowku.

Czy dzieci mogą odziedziczyć roszczenie o zachowek po dziadku, jeżeli ich rodzic zmarł później?

Tak, jeżeli są spadkobiercami rodzica, a roszczenie powstało za jego życia i nadal istnieje. Zstępni mogą należeć do kręgu chronionego po pierwszym spadkodawcy nawet wtedy, gdy w chwili jego śmierci żyjący rodzic wyłączał ich samodzielne uprawnienie do zachowku. Trzeba jednak ustalić zakres dziedziczonej wierzytelności.

Odrębnego rozpatrzenia wymaga sytuacja, w której rodzic zmarł wcześniej niż dziadek. Wówczas znaczenie ma własne uprawnienie wnuka, a nie przejęcie roszczenia rodzica. Kwestie te przedstawia artykuł zachowek dla wnuków po zmarłym dziadku.

Czy wystarczy, że uprawniony zdążył złożyć pozew przed śmiercią?

Nie. Wniesienie pozwu ma znaczenie procesowe i może wpływać na przedawnienie, ale samo nie rozszerza kręgu osób dziedziczących roszczenie. Następca musi spełniać wymagania art. 1002 K.c., niezależnie od etapu postępowania.

Czy osoba niespokrewniona, powołana do spadku testamentem, może przejąć roszczenie?

Nie, jeżeli nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Testament uprawnionego może przesądzać o dziedziczeniu jego majątku, ale nie uchyla szczególnego ograniczenia dotyczącego niezaspokojonego roszczenia o zachowek.

Czy można odziedziczyć roszczenie, którego jeszcze nie zgłoszono zobowiązanemu?

Tak, samo wcześniejsze wezwanie do zapłaty nie jest warunkiem dziedziczenia roszczenia. Musi ono jednak rzeczywiście powstać za życia uprawnionego, nadal istnieć oraz podlegać przejściu na daną osobę zgodnie z art. 1002 K.c. Niezbędna jest też kontrola przedawnienia.

Czy rodzaj darowizny, z której wynika zachowek, wpływa na możliwość przejęcia roszczenia?

Przedmiot i warunki darowizny mogą wpływać na zasadność, wysokość oraz sposób dochodzenia zachowku, ale nie znoszą ograniczenia z art. 1002 K.c. Przykładowo darowizna mieszkania ze służebnością może wymagać odrębnej oceny wartości przysporzenia. Nie przesądza jednak, kto dziedziczy niezaspokojone roszczenie po zmarłym uprawnionym.

Jeżeli zamierzasz kontynuować roszczenie zmarłego członka rodziny, najpierw ustal kolejność zgonów, podstawę swojego dziedziczenia, relację z pierwszym spadkodawcą oraz stan przedawnienia. Dopiero po wyjaśnieniu tych elementów można bezpieczniej ocenić celowość wezwania do zapłaty, podjęcia zawieszonego procesu lub wniesienia nowego powództwa.